نشست«میزگفت وگوی دانشگاه» با محوریت موقعیت جغرافیای ایران در بروز مناقشات منطقهای اخیر
استادیار دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی گفت: قرار گرفتن ایران در چهارراه ارتباطی جهان، برخورداری از منابع عظیم نفت و گاز، تسلط بر یکی از مهمترین آبراههای بینالمللی و همجواری با ۱۵ کشور، جایگاه ژئوپلیتیکی ویژهای برای ایران ایجاد کرده که یکی از مهمترین عوامل شکلگیری مناقشات و رقابت قدرتهای جهانی در منطقه به شمار میرود.
وی ادامه داد: این گستره جغرافیایی موجب تنوع اقلیمی، منابع آب، پوشش گیاهی و زیستگاههای طبیعی شده و یکی از دلایل قرار گرفتن ایران در میان کشورهای دارای ظرفیت بالای گردشگری جهان است.
استادیار دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی اظهار کرد: ایران از نظر جاذبههای طبیعی رتبه پنجم و از نظر آثار تاریخی رتبه هفتم جهان را در اختیار دارد و در مجموع نیز جزو ۲۰ کشور برتر دنیا در حوزه گردشگری محسوب میشود.
وی سپس به تشریح موقعیت نسبی ایران پرداخت و گفت: موقعیت نسبی به جایگاه یک کشور نسبت به همسایگان، دریاها، آبراهها، کریدورها و منابع اقتصادی اطراف آن مربوط میشود.
رضاییعارفی افزود: ایران با مساحت یک میلیون و ۶۴۸ هزار و ۱۹۵ کیلومتر مربع، هفدهمین کشور بزرگ جهان است و بر اساس آخرین آمار، حدود ۸۶ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر جمعیت دارد که از این نظر نیز در رتبه هفدهم دنیا قرار میگیرد.
وی با اشاره به مرزهای گسترده ایران بیان کرد: کشورمان در مجموع هشت هزار و ۷۵۵ کیلومتر مرز زمینی، دریایی و رودخانهای دارد و با ۱۵ کشور همسایه ارتباط مرزی برقرار کرده است.
استادیار دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی افزود: ایران از شرق با افغانستان و پاکستان، از شمال شرق با ترکمنستان، در شمال از طریق دریای خزر با قزاقستان، روسیه و جمهوری آذربایجان، از شمال غرب با ارمنستان، از غرب با ترکیه و عراق و در جنوب با کویت، عربستان سعودی، بحرین، قطر، امارات متحده عربی و عمان ارتباط دارد.
وی با بیان اینکه ایران علاوه بر مرزهای زمینی، مرزهای رودخانهای مهمی نیز دارد، اظهار کرد: رودخانه هیرمند و هریرود با افغانستان، رودخانه اترک با ترکمنستان، رودخانه ارس با جمهوری آذربایجان و ارمنستان و اروندرود با عراق، از مهمترین مرزهای آبی کشور هستند.
رضاییعارفی گفت: اروندرود یکی از مهمترین رودخانههای مرزی ایران است که در دورههای مختلف تاریخی، محل اختلاف و مناقشه میان ایران و عراق بوده است.
وی ادامه داد: طولانیترین مرز زمینی ایران با عراق و کوتاهترین مرز نیز با ارمنستان است و همین گستردگی مرزها، علاوه بر فرصتهای اقتصادی، چالشهایی همچون مسائل مرزی، مهاجرتهای غیرقانونی، تحولات افغانستان و حضور گروههای تجزیهطلب در برخی مناطق را نیز به همراه دارد.
خلیج فارس؛ قلب تپنده انرژی جهان
استادیار دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی در ادامه به اهمیت دریای خزر اشاره کرد و گفت: این دریا، پهنهای بسته است که ایران، روسیه، قزاقستان، ترکمنستان و جمهوری آذربایجان در آن سهم دارند و ایران حدود ۱۱ درصد از مساحت دریای خزر را در اختیار دارد.
وی افزود: مهمترین ظرفیت دریای خزر، منابع نفت و گاز آن است، هرچند ایران هنوز وارد مرحله بهرهبرداری از این ذخایر نشده، زیرا عمق زیاد آب و هزینههای بالای فنی، استخراج را با دشواری مواجه کرده است.
رضاییعارفی سپس به اهمیت خلیج فارس پرداخت و اظهار کرد: خلیج فارس با وسعت حدود ۲۳۶ هزار کیلومتر مربع، طول ۹۰۰ کیلومتر و عرض متوسط ۲۵۰ کیلومتر، یکی از مهمترین مناطق راهبردی جهان به شمار میرود.
وی ادامه داد: هشت کشور ایران، عراق، کویت، عربستان سعودی، بحرین، قطر، امارات متحده عربی و عمان در حاشیه خلیج فارس قرار دارند و این منطقه به دلیل برخورداری از بزرگترین ذخایر انرژی جهان، از اهمیت ویژهای برخوردار است.
استادیار دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی گفت: حدود ۶۸ درصد ذخایر نفت خام جهان، معادل حدود ۷۵۰ میلیارد بشکه، در حوزه خلیج فارس قرار دارد و به همین دلیل این منطقه، مهمترین انبار نفت جهان محسوب میشود.
وی افزود: خلیج فارس علاوه بر منابع انرژی، قلب جهان اسلام نیز به شمار میرود و قرار گرفتن سرزمین وحی در این منطقه، اهمیت ژئوپلیتیکی و ژئوکالچر آن را افزایش داده است.
رضاییعارفی تصریح کرد: درآمدهای حاصل از فروش نفت، کشورهای حاشیه خلیج فارس را به اقتصادهای ثروتمند منطقه تبدیل کرده، هرچند منابع نفتی همیشگی نیست و کشورهای منطقه باید به سمت انرژیهای جایگزین حرکت کنند.
استادیار دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی اظهار کرد: بر اساس برآوردهای کارشناسی، ذخایر نفت عمان حدود ۳۳ سال دیگر و ذخایر نفت ایران در صورت ادامه روند فعلی استخراج، حدود ۱۷۵ سال دیگر به پایان خواهد رسید، هرچند این برآوردها با کشف میادین جدید ممکن است تغییر کند.
وی افزود: به همین دلیل توسعه انرژیهای تجدیدپذیر از جمله انرژی خورشیدی، بادی، زمینگرمایی و زیستتوده اهمیت فراوانی دارد و ایران نیز طی سالهای اخیر در توسعه نیروگاههای خورشیدی اقدامات قابل توجهی انجام داده است.
اهمیت ژئوپلیتیک جزایر و تنگه هرمز
رضاییعارفی با اشاره به جایگاه ایران در حوزه انرژی اظهار کرد: حدود ۲۸ درصد ذخایر گاز طبیعی جهان در حوزه خلیج فارس قرار دارد و ایران از نظر ذخایر گاز طبیعی پس از روسیه در رتبه دوم جهان و قطر در جایگاه سوم قرار دارد.
وی افزود: ایران همچنین از نظر ذخایر نفت خام با حدود ۷۵ میلیارد بشکه، نزدیک به ۹ درصد ذخایر نفت جهان را در اختیار دارد و از نظر تولید و صادرات نفت نیز در میان کشورهای برتر جهان قرار گرفته است.
رضاییعارفی سپس به اهمیت تنگه هرمز پرداخت و گفت: تنگه هرمز مهمترین و راهبردیترین تنگه بینالمللی جهان است که خلیج فارس را به دریای عمان متصل میکند و انتقال نفت خام، گاز طبیعی، فرآوردههای نفتی، سوخت هواپیما، کودهای شیمیایی و بسیاری از کالاهای اساسی از این مسیر انجام میشود.
وی افزود: هرگونه اختلال در تردد کشتیها از تنگه هرمز، آثار گستردهای بر اقتصاد جهانی، بهویژه کشورهای آسیایی که وابستگی بالایی به واردات انرژی دارند، بر جای خواهد گذاشت.
استادیار دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی با اشاره به پیشینه تاریخی این آبراه گفت: از دوران تمدن ایلام، هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان، تنگه هرمز یکی از مهمترین مسیرهای دریانوردی و تجارت بوده است.
وی ادامه داد: در دوره صفویه، پرتغالیها بیش از یک قرن بر جزیره هرمز مسلط بودند تا اینکه در سال ۱۶۲۲ میلادی و در زمان شاه عباس صفوی، با فرماندهی امامقلیخان و همکاری کمپانی هند شرقی، این منطقه از اشغال پرتغال خارج شد و به همین مناسبت دهم اردیبهشت به عنوان روز ملی خلیج فارس نامگذاری شده است.
رضاییعارفی با بیان اینکه جهان حدود ۱۰۰ تنگه بینالمللی دارد، اظهار کرد: پس از تنگه هرمز، تنگه مالاکا، بابالمندب، کانال سوئز، کانال پاناما و تنگههای بسفر و داردانل از مهمترین آبراههای راهبردی جهان به شمار میروند.
وی گفت: تا سال ۲۰۱۶ روزانه حدود ۱۹ میلیون بشکه نفت از تنگه هرمز عبور میکرد اما در سال ۲۰۲۵ این رقم در تنگه مالاکا به حدود ۲۱ میلیون بشکه در روز رسید و این آبراه از نظر حجم انتقال نفت، جایگاه نخست را به خود اختصاص داد.
استادیار دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی افزود: تنگه هرمز و مالاکا روی هم حدود ۴۵ درصد انتقال نفت خام جهان را به خود اختصاص دادهاند و به همین دلیل از مهمترین نقاط ژئوپلیتیکی جهان محسوب میشوند.
وی درباره دریافت عوارض از تنگه هرمز گفت: مطابق کنوانسیون حقوق دریاها، درباره دریافت عوارض دیدگاههای مختلفی وجود دارد و برخی معتقدند در آبراههای طبیعی امکان دریافت عوارض وجود ندارد، اما کشورهایی مانند ترکیه در تنگههای بسفر و داردانل و همچنین کشورهای مالزی، اندونزی و سنگاپور در تنگه مالاکا هزینههایی را از کشتیهای عبوری دریافت میکنند.
رضاییعارفی افزود: به همین منظور در ایران نیز نهادی با عنوان «مدیریت آبراه تنگه هرمز» تشکیل شده است، هرچند در شرایط کنونی عوارضی از کشتیهای عبوری دریافت نمیشود.
وی با اشاره به عرض ۳۸ کیلومتری تنگه هرمز اظهار کرد: با توجه به اینکه عرض دریای سرزمینی ایران و عمان در این منطقه با یکدیگر تلاقی پیدا میکند، مدیریت این آبراه بر عهده دو کشور ایران و عمان است.
استادیار دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی گفت: مسیر عبور کشتیها در تنگه هرمز بر اساس توافقهای موجود مشخص شده و رعایت این مسیر برای شناورها اهمیت زیادی دارد.
چرا منطقه کانون مناقشات بینالمللی است؟
وی سپس به مفهوم ژئوپلیتیک اشاره کرد و افزود: ژئوپلیتیک به معنای سیاست سرزمینی است و بر اساس نظریه فردریش راتزل، میان جغرافیا، قدرت و سیاست ارتباط مستقیم وجود دارد و هرچه وسعت، جمعیت، منابع و موقعیت راهبردی یک کشور بیشتر باشد، قدرت آن نیز افزایش مییابد.
رضاییعارفی اظهار کرد: ایران از نظر وسعت، جمعیت، منابع معدنی، ذخایر انرژی و موقعیت جغرافیایی، از ظرفیتهای مهم قدرت ملی برخوردار است و حدود ۷۰ نوع ماده معدنی و نزدیک به ۶۰ میلیارد تن ذخایر معدنی دارد که معادل حدود ۹ درصد ذخایر معدنی جهان است.
وی با اشاره به اهمیت جمعیت در قدرت ملی گفت: جمعیت جوان و فعال یکی از مؤلفههای اصلی توسعه است و باید روند رشد جمعیت تقویت شود، زیرا کاهش نرخ باروری در آینده میتواند کشور را با چالش سالمندی روبهرو کند.
رضاییعارفی افزود: خراسان جنوبی از نظر نرخ باروری در رتبههای بالای کشور قرار دارد که این موضوع از منظر توسعه آینده، یک ظرفیت مهم محسوب میشود.
رضاییعارفی با طرح این پرسش که چرا جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان رخ داد؟ گفت: از منظر جغرافیای سیاسی، یکی از مهمترین دلایل این درگیریها، تلاش برای تسلط بر منابع نفت و گاز ایران و همچنین کنترل کریدورها و تنگههای راهبردی منطقه است.
وی افزود: به گفته مقامهای آمریکایی، دسترسی به منابع انرژی ایران میتواند امنیت انرژی این کشور را برای سالهای طولانی تضمین کند و به همین دلیل، حفظ برتری و هژمونی در منطقه برای آمریکا اهمیت زیادی دارد.
استادیار دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی ادامه داد: در کنار آمریکا، قدرتهایی مانند چین و روسیه نیز از بازیگران اصلی نظام بینالملل هستند و رقابت قدرتهای بزرگ در منطقه جنوب غرب آسیا، اهمیت ژئوپلیتیکی ایران را بیش از گذشته افزایش داده است.
وی با بیان اینکه ایران در منطقه یک قدرت اثرگذار محسوب میشود، اظهار کرد: جایگاه جمهوری اسلامی ایران در معادلات منطقهای و نقشآفرینی آن در تحولات غرب آسیا سبب شده تصمیمات ایران در بسیاری از مسائل منطقهای تأثیرگذار باشد.
اقتصاد مقاومتی و تابآوری ملی
رضاییعارفی گفت: در شرایط پس از جنگ، مهمترین نیاز کشور حفظ اتحاد، همبستگی و حضور مردم در صحنه است و هرچه انسجام ملی بیشتر باشد، قدرت بازدارندگی کشور نیز افزایش خواهد یافت.
وی اقتصاد مقاومتی را یکی از مهمترین راهکارهای عبور از شرایط دشوار دانست و تصریح کرد: ایران با وجود سالها تحریم توانسته در حوزههایی مانند فناوری نانو، صنایع دفاعی، فناوری موشکی و فناوری هستهای به پیشرفتهای قابل توجهی دست یابد و این موفقیتها حاصل تکیه بر توان داخلی و اعتماد به نیروهای جوان است.
استادیار دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی اظهار کرد: مدیریت مصرف آب، صرفهجویی در انرژی، کاهش ناترازیها و استفاده صحیح از منابع طبیعی از جمله اقداماتی است که هر شهروند میتواند در راستای افزایش تابآوری کشور انجام دهد.
وی همچنین با اشاره به توان دفاعی کشور گفت: جمهوری اسلامی ایران در حوزه آفندی و پدافندی پیشرفتهای قابل توجهی داشته و استفاده از موشکهای نقطهزن با دقت بالا، یکی از ظرفیتهای مهم دفاعی کشور به شمار میرود.
رضاییعارفی افزود: در کنار تقویت توان تهاجمی، ارتقای سامانههای پدافندی و بازسازی زیرساختها نیز باید با جدیت دنبال شود تا کشور در برابر تهدیدهای احتمالی آمادگی بیشتری داشته باشد.
وی تاکید کرد: با حفظ وحدت، همبستگی، تابآوری، اقتصاد مقاومتی و اعتماد به توان داخلی میتوان از شرایط سخت عبور کرد و آینده بهتری را رقم زد.
استادیار دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی در پاسخ به پرسشی درباره آینده رقابتهای ژئوپلیتیکی جهان اظهار کرد: یکی از اهداف آمریکا، تسلط بر تنگه هرمز و پس از آن افزایش نفوذ در تنگه مالاکا است؛ زیرا این آبراه اکنون مهمترین مسیر انتقال نفت جهان به شمار میرود و کنترل آن میتواند در رقابت راهبردی با چین نقش تعیینکنندهای داشته باشد.
وی بیان کرد: بیش از نیمی از واردات انرژی چین از مسیر تنگه هرمز انجام میشود و به همین دلیل کنترل این مسیر میتواند بخشی از راهبرد آمریکا برای مهار چین باشد.
رضاییعارفی همچنین در پاسخ به سؤال دیگری درباره امکان ایجاد مسیرهای جایگزین برای عبور کشتیها و مدیریت تنگه هرمز گفت: بر اساس مقررات بینالمللی، مدیریت تنگه هرمز در اختیار ایران و عمان است و هرگونه تغییر در مسیرهای عبور باید با رعایت حقوق دو کشور انجام شود.
وی با بیان اینکه آمریکا قابل اعتماد نیست، افزود: تجربه نشان داده این کشور در بسیاری از موارد برخلاف تعهدات خود عمل کرده و طبیعی است که در موضوع تنگه هرمز نیز تلاش کند منافع خود را تأمین کند، اما ایران بر حقوق قانونی خود در این آبراه راهبردی تأکید دارد.
شایان ذکر است این برنامه به همت بسیج اساتید استان با همکاری نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه های استان، معاونت فرهنگی و اجتماعی دانشگاه بیرجند و همکاری دانشگاه های استان برگزار می شود.
نظر شما :