نشست «میز گفتوگوی دانشگاه و مردم» با محوریت گذری بر ساختار اندیشه سیاسی رهبر شهید
استادیار علوم سیاسی دانشگاه بیرجند گفت: اندیشه سیاسی رهبر شهید اندیشهای تمدنگرا با رهیافت قرآنی و متکی بر نظریه مقاومت است که توانسته علاوه بر تولید نظریه، ساختار سیاسی و اجتماعی ایجاد کند و در عرصه عمل نیز کارآمدی خود را نشان دهد.
وی با تاکید بر اینکه آنچه در این نشست ارائه میشود برداشت علمی وی از این منظومه فکری است، افزود: این برداشت نه مدعی جامعیت است و نه بینقص بودن، بلکه حاصل سالها مطالعه در حوزه اندیشه سیاسی و تأمل درباره آثار و دیدگاههای رهبر شهید است.
استادیار علوم سیاسی دانشگاه بیرجند با بیان اینکه جامعه علمی کشور، بهویژه اصحاب علوم انسانی، وظیفهای علمی و ملی در قبال این منظومه فکری دارند، گفت: یکی از نقدهای وارد به جامعه دانشگاهی این است که در گذشته کمتر به این اندیشه پرداخته شده و در تحولات یک سال اخیر نیز دانشگاهیان، بهویژه در علوم انسانی، آن نقشی را که انتظار میرفت به طور کامل ایفا نکردند.
وی ادامه داد: پرداختن به این منظومه، هم از آن جهت که یک نظریه علمی است و هم از آن نظر که در عرصه حکمرانی و سیاستگذاری نتایج عملی داشته، ضرورتی انکارناپذیر است و باید میان نظریههای کلاسیک علوم انسانی و نظریههای بومی، از جمله اندیشه رهبر شهید، گفتوگویی انتقادی برقرار شود.
پروانه با معرفی چارچوب کلی این منظومه فکری اظهار کرد: عنوانی که برای اندیشه سیاسی رهبر شهید میتوان برگزید اندیشهای تمدنگرا با رهیافت قرآنی و متکی بر نظریه مقاومت است.
وی نخستین مؤلفه این منظومه را زیست فکری رهبر شهید دانست و گفت: ایشان در طول زندگی خود با طیف متنوعی از جریانهای فکری و معرفتی از مکتب تفکیک و جریانهای ضد فلسفه تا فیلسوفانی همچون علامه طباطبایی و شهید مطهری، از جریان فردیدی تا نواندیشان دینی، از سید قطب تا دکتر شریعتی و از جریان سنتی فقه و اصول تا رهیافتهای جدید فقهی مواجه بودند.
وی افزود: ویژگی ممتاز رهبر شهید آن بود که ضمن همنشینی مسالمتآمیز با این جریانهای فکری، استقلال اندیشه خود را حفظ کردند و در اختلافات معرفتشناختی این مکاتب متوقف نشدند.
استادیار علوم سیاسی دانشگاه بیرجند ادامه داد: رهبر شهید از همه این جریانها بهره گرفت اما در نهایت رهیافت فکری خود را بر قرآن استوار ساخت؛ به گونهای که ادبیات و استنادات ایشان عمدتاً قرآنی است و برخلاف برخی متفکران معاصر، کمتر بر مبانی فلسفی یا عرفانی تکیه دارد.
وی گستردگی مطالعات رهبر شهید را از دیگر عوامل شکلگیری این منظومه دانست و گفت: مطالعه فراوان و متنوع، همراه با ذوق ادبی، موجب شد ایشان در مفهومسازیهای سیاسی و فکری توانایی ویژهای داشته باشند.
پروانه با بیان اینکه ماهیت اندیشه سیاسی رهبر شهید تمدنگرا است، اظهار کرد: افق نگاه ایشان صرفاً ملی یا حتی اسلامی نبود، بلکه افقی تمدنی داشت و انقلاب اسلامی را آغاز مسیر شکلگیری تمدن نوین اسلامی میدانست.
وی افزود: رهبر شهید برای این مسیر پنج مرحله شامل انقلاب اسلامی، نظام اسلامی، دولت اسلامی، جامعه اسلامی و تمدن نوین اسلامی ترسیم کرده بودند و میان نظام اسلامی و دولت اسلامی تفاوت قائل بودند؛ از این رو ضمن دفاع از نظام اسلامی، نسبت به عملکرد دولتها نگاه انتقادی داشتند.
استادیار علوم سیاسی دانشگاه بیرجند بیان کرد : این نگاه تمدنی دارای دو وجه بود؛ وجه ایجابی آن ساخت تمدن نوین اسلامی و وجه سلبی آن نقد و مقابله با تمدن مدرن غرب بود، هرچند ایشان میان تمدن غرب و اندیشههای غربی تفاوت قائل بودند.
وی تصریح کرد: رهبر شهید تمدن غرب را منحط میدانستند اما معتقد بودند علوم انسانی غربی را میتوان با رویکرد بومیسازی مورد استفاده قرار داد، زیرا در بخشی از اندیشههای غربی ظرفیتهایی برای بهرهگیری وجود دارد.
پروانه با اشاره به تقسیمبندی نظم جهانی در اندیشه رهبر شهید گفت: ایشان جهان را به دو جبهه سلطهگر و سلطهستیز تقسیم میکردند و در برابر نظم سلطه، از جبهه جهانی مقاومت سخن میگفتند.
وی افزود: این تقسیمبندی با نگاه سید قطب تفاوت دارد، زیرا سید قطب جهان را به جبهه توحید و کفر تقسیم میکند که تبعات الهیاتی و فقهی دارد، اما در اندیشه رهبر شهید، ملاک، سلطهگری و سلطهستیزی است و این تقسیمبندی الزاماً جنبه تکفیری ندارد.
استادیار علوم سیاسی دانشگاه بیرجند ادامه داد: در این چارچوب، ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی به عنوان امالقرای جبهه مقاومت و محور راهبری این جبهه معرفی میشود.
وی نظریه مقاومت را مهمترین دستاورد این اندیشه دانست و گفت: رهبر شهید برای این نظریه، ساختار، راهبرد، تاکتیک و کارگزار تعریف کردند و مقاومت را صرفاً نظامی نمیدانستند.
پروانه ادامه داد: اقتصاد مقاومتی، استقلال سیاسی، صیانت فرهنگی، حفظ هویت ایرانی ـ اسلامی، جهاد تبیین و جهاد کبیر، همگی از ابعاد این نظریه هستند.
وی تاکید کرد: در اندیشه رهبر شهید، مقاومت تنها به معنای جنگ نیست، بلکه از جنگ تا نرمش قهرمانانه را دربر میگیرد و بسته به شرایط، راهبردهای متفاوتی برای تحقق اهداف مقاومت وجود دارد.
استادیار علوم سیاسی دانشگاه بیرجند درباره غایت این منظومه فکری نیز اظهار کرد: هدف نهایی، تحقق تمدن نوین اسلامی به عنوان زمینهساز ظهور است و این نگاه بر پایه اعتماد به نفس ملی و باور به سنتهای الهی همچون نصرت و پیروزی جریان مقاومت شکل گرفته است.
وی گفت: رهبر شهید معتقد بودند تمدن غرب در مسیر افول قرار دارد و قدرت به تدریج به غرب آسیا منتقل خواهد شد و ایران در ساختار جدید قدرت جهانی جایگاهی مهم خواهد یافت.
پروانه با جمعبندی اندیشه سیاسی رهبر شهید اظهار کرد: در این منظومه، توحید بنیان سیاست، عدالت غایت سیاست، تمدن شرط تحقق عدالت و مقاومت مسیر دستیابی به تمدن است و ساختار سیاسی مطلوب نیز مردمسالاری دینی با نفی سکولاریسم است.
وی افزود: مردمسالاری دینی در اندیشه رهبر شهید، نوعی دموکراسی هدایتشده است و بر همین اساس در دوگانههایی مانند استقلال و آزادی یا امنیت و آزادی، استقلال و امنیت بر آزادی تقدم مییابد، زیرا لازمه تمدنسازی و حفظ اقتدار ملی تلقی میشود.
استادیار علوم سیاسی دانشگاه بیرجند همچنین درباره مفهوم قله در ادبیات رهبر شهید گفت: این مفهوم ناظر به دستیابی به نقطهای است که در آن، جریان مقاومت بتواند دشمن را از مقابله با ایران مأیوس کند و زمینه پیشرفت داخلی و تحقق اهداف تمدنی فراهم شود.
وی در بخش پرسش و پاسخ این نشست با اشاره به تفاوت دیدگاه رهبر شهید با سید قطب درباره تقسیمبندی جهان، تصریح کرد: در اندیشه رهبر شهید، جهان غیرمسلمان به طور مطلق در جبهه دشمن قرار نمیگیرد و امکان همکاری با ملتها و جریانهای آزادیخواه وجود دارد.
پروانه همچنین درباره مذاکره گفت: مذاکره فینفسه مذموم نیست، بلکه یک ابزار است و رهبر شهید در مقاطع مختلف با مذاکراتی مانند گفتوگوهای مربوط به عراق و افغانستان موافقت کرده بودند، اما تجربه برجام موجب شد به این جمعبندی برسند که مذاکره با آمریکا نتیجهبخش نخواهد بود.
وی عنوان کرد: رهبر شهید به مذاکره حداقلی و مبتنی بر مصلحت اعتقاد داشتند و در عین حال، مردمسالاری دینی اقتضا میکرد که مطالبات و انتخابهای جامعه نیز در تصمیمگیریها مورد توجه قرار گیرد.
استادیار علوم سیاسی دانشگاه بیرجند در پاسخ به پرسشی درباره استقلال نیز اظهار کرد: استقلال به معنای قطع کامل ارتباط با قدرتهای جهانی ممکن نیست، بلکه امری نسبی است و هرچه قدرت ملی افزایش یابد، استقلال نیز تقویت خواهد شد.
وی با بیان اینکه تمدن نوین اسلامی به معنای بازگشت صرف به گذشته نیست، گفت: رهبر شهید رویکردی سلفی یا گذشتهگرا نداشتند، بلکه بر ساخت تمدنی نو بر پایه میراث تمدن اسلامی و نیازهای عصر جدید تاکید میکردند.
پروانه بر ضرورت بررسی علمی و انتقادی این منظومه فکری تاکید کرد و گفت: نگاه صفر و صدی به اندیشهها و شخصیتها نادرست است و جامعه علمی باید با رویکردی انتقادی، علمی و منصفانه این نظریه را بررسی کند تا هم به غنای علوم انسانی کمک شود و هم امکان بهرهگیری از آن در سیاستگذاری و اداره جامعه فراهم آید.
شایان ذکر است این برنامه به همت بسیج اساتید استان با همکاری نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه های استان، معاونت فرهنگی و اجتماعی دانشگاه بیرجند و همکاری دانشگاه های استان برگزار می شود.
نظر شما :