نشست «میز گفت‌وگوی دانشگاه و مردم» با محوریت کارکردهای اجتماعی، اقتصادی وقف در استان
دانشیار جغرافیای دانشگاه بیرجند گفت: وقف حدود ۷۰۰ جلد کتاب از سوی خاندان شریف برای دانشگاه بیرجند در سال‌های اخیر اقدامی ارزشمند است که می‌تواند سرآغازی برای گسترش فرهنگ وقف در حوزه آموزش عالی باشد.
وی با بیان اینکه وقف در لغت به معنای ایستایی و عدم جابه‌جایی است، گفت: در اصطلاح فقهی و حقوقی، وقف عبارت است از حبس عین مال و تسبیل منافع آن؛ به این معنا که اصل مال باقی بماند و منافع آن در مسیر خیر و نیتی که واقف تعیین کرده، مورد استفاده قرار گیرد.
این استاد دانشگاه ارکان اصلی وقف را واقف، موقوفه، موقوف‌علیه و متولی عنوان کرد و ادامه داد: واقف باید مالک مالی باشد که وقف می‌کند و اگر فرد مالک نباشد یا بدون اجازه مالک اقدام به وقف کند، چنین وقفی از نظر شرعی صحیح نیست.
وی اضافه کرد: از منظر دیگری نیز وقف به عام و خاص تقسیم می‌شود. در وقف عام، عموم مردم یا گروهی عمومی مانند فقرا و طلاب می‌توانند از منافع وقف بهره‌مند شوند و در وقف خاص، واقف گروه یا افراد مشخصی را به عنوان بهره‌مندان تعیین می‌کند.
فردوسی با اشاره به موقوفات اولادی در خراسان جنوبی اظهار کرد: یکی از موقوفات بزرگ اولادی استان، موقوفه علی‌آباد و محمدآباد شهرستان درمیان است که حدود ۳۳۰ تا ۳۵۰ نفر از اولاد خاندان رفیعی از منافع آن بهره‌مند می‌شوند.
موقوفات؛ بخشی از میراث تاریخی خراسان جنوبی
وی با اشاره به پیشینه تاریخی وقف گفت: وقف منحصر به دوران اسلامی نیست و پیش از اسلام نیز نمونه‌هایی از آن در ایران وجود داشته است، اما پس از ورود اسلام، این سنت به عنوان یک نهاد اجتماعی و دینی مورد تأیید و گسترش قرار گرفت.
این پژوهشگر حوزه وقف افزود: در دوره‌های مختلف تاریخی، به‌ویژه دوره سلجوقیان و صفویان، تشکیلات و جایگاه وقف توسعه پیدا کرد و در دوره صفویه نیز با توجه به حمایت حکومت از این سنت، موقوفات فراوانی شکل گرفت.
وی قدیمی‌ترین سند وقفی شناسایی‌شده در خراسان جنوبی را مربوط به اوایل دوره صفویه دانست و گفت: این سند مربوط به سال ۹۰۷ هجری و موقوفه مدرسه حبیبیه فردوس است که توسط میرزا حبیب‌الله فرزند علاءالدین تونی ایجاد شده و این موقوفه همچنان پابرجاست.
فردوسی ادامه داد: از دیگر موقوفات قدیمی استان، موقوفه امیر رفیع‌الدین در دشت بیاض است که در سال ۹۲۰ هجری شکل گرفته و بخشی از درآمد آن برای مسجد جامع و بخشی نیز برای تهیه غذا و نان ویژه در روز عید و توزیع میان فقرا اختصاص یافته است.
وی با اشاره به موقوفات دوره قاجار نیز اظهار کرد: در این دوره تنوع موقوفات افزایش یافت و علاوه بر مدارس علمیه، موقوفاتی برای حسینیه‌ها، تکایا، عزاداری، قرآن و دیگر امور مذهبی و اجتماعی ایجاد شد.
این استاد دانشگاه گفت: در شهر بیرجند بسیاری از حسینیه‌ها و تکایا دارای موقوفه هستند که از جمله آنها می‌توان به حسینیه نواب، حسینیه شوکتیه، سیدیه اسدی، سیدیه رمزی و سیدیه آراسته اشاره کرد.
وی در عین حال تأکید کرد: دامنه وقف بسیار گسترده‌تر از عزاداری است و در حوزه‌هایی مانند آموزش، سلامت، کمک به نیازمندان، مساجد، مدارس، کتابخانه‌ها و حتی حمایت از حیوانات نیز موقوفاتی شکل گرفته است.
این پژوهشگر نمونه‌هایی از موقوفات جدید را نیز مورد اشاره قرار داد و گفت: در بیرجند موقوفه‌ای برای تأمین لوازم‌التحریر دانش‌آموزان بی‌بضاعت ایجاد شده که همچنان فعال است و علاوه بر دانش‌آموزان منطقه، مدارس اطراف را نیز تحت پوشش قرار می‌دهد.
وی افزود: همچنین موقوفه‌ای شامل ۱۰ باب مغازه در بیرجند برای تأمین هزینه داروی افراد کم‌بضاعت اختصاص یافته که نمونه‌ای از وقف متناسب با نیازهای روز جامعه است.
فردوسی درباره نقش وقف در توسعه آموزش و پرورش نیز گفت: برخی اردوگاه‌های آموزش و پرورش در بیرجند و شهرستان‌های دیگر از محل موقوفات ایجاد شده‌اند و در گذشته نیز بخشی از مدارس نوین بیرجند با درآمد موقوفات اداره می‌شدند.
وی با اشاره به نقش موقوفات در آموزش عالی اظهار کرد: دانشگاه‌ها در کشور هنوز به اندازه ظرفیت موجود از وقف استفاده نکرده‌اند، در حالی که دانشگاه‌های مهمی مانند هاروارد در جهان از پشتوانه گسترده موقوفات برخوردارند.
این استاد دانشگاه یکی از وظایف مهم سازمان اوقاف، روحانیون و جامعه را صیانت از موقوفات و اجرای دقیق نیت واقف دانست و گفت: متولیان باید مراقب باشند درآمد موقوفات در همان مسیری هزینه شود که واقف تعیین کرده است.
وی با اشاره به موقوفه عبدالعلی‌خان در بیرجند اظهار کرد: این موقوفه دارای ۳۳ رقبه بوده و برای مسجد، حسینیه، کتابخانه و آب‌انبار وقف شده است که در مقطعی از نیت اصلی خود فاصله گرفته بود، اما با بازخوانی وقف‌نامه و اسناد موجود، مسیر مصرف آن اصلاح شد.
فردوسی همچنین بر ضرورت ثبت رسمی وقف‌نامه‌ها تأکید کرد و گفت: واقفان علاوه بر تحویل وقف‌نامه به اداره اوقاف، بهتر است یک نسخه از آن را در دفاتر اسناد رسمی به ثبت برسانند تا از موقوفه در برابر تعرض‌های احتمالی صیانت شود.
وی درباره موقوفات اهل سنت در خراسان جنوبی نیز گفت: اهل سنت استان موقوفات فراوانی دارند که بخش مهمی از آنها برای مساجد و عزاداری اختصاص یافته است. در برخی روستاهای شهرستان درمیان و مناطق دیگر، حتی موقوفاتی برای عزاداری سیدالشهدا (ع) و مناسبت‌های مربوط به پیامبر اکرم (ص) وجود دارد.
فردوسی با تأکید بر ضرورت فرهنگ‌سازی برای وقف‌های جدید گفت: جامعه باید به سمت وقف‌هایی حرکت کند که پاسخگوی نیازهای روز باشد و در کنار موقوفات مذهبی، حوزه‌هایی مانند آموزش، دانشگاه، سلامت، حمایت اجتماعی و نیازهای اضطراری جامعه نیز مورد توجه قرار گیرد.
وی با اشاره به شکل‌گیری برخی موقوفات جدید در کشور برای شرایط جنگی و اضطراری افزود: این نوع وقف‌ها نشان می‌دهد که وقف می‌تواند با نیازهای هر دوره هماهنگ شود و به عنوان یک ظرفیت اجتماعی برای حل مسائل جدید مورد استفاده قرار گیرد.
این پژوهشگر با بیان اینکه وقف از نظر شرعی ماندگار و جاودانه است، اظهار کرد: در وقف‌نامه‌ها معمولاً بر حبس مخلد و وقف مؤبد تأکید می‌شود و اصل وقف از بین نمی‌رود، حتی اگر موضوع اولیه آن در گذر زمان تغییر کند.
وی ادامه داد: اگر موضوع یک وقف به مرور زمان از بین برود یا دیگر امکان اجرای نیت اولیه وجود نداشته باشد، می‌توان با استفتا و نظر ولی فقیه، درآمد آن را در نزدیک‌ترین زمینه به نیت واقف هزینه کرد.
فردوسی در همین زمینه به موقوفه‌ای برای جمع‌آوری سنگ از مسیرهای قدیمی اشاره کرد که با تبدیل شدن آن مسیر به جاده، موضوع اولیه وقف تغییر کرده است و گفت: در چنین مواردی می‌توان با رعایت ضوابط شرعی، هزینه را برای همان مسیر یا نزدیک‌ترین موضوع مرتبط با نیت واقف اختصاص داد.
کاهش مدت اجاره موقوفات برای حفظ حقوق وقف
وی درباره مشکلات ناشی از اجاره‌های بلندمدت موقوفات نیز گفت: در گذشته برخی موقوفات برای دوره‌های ۱۰، ۲۰ یا حتی ۳۰ ساله در اختیار مستأجران قرار می‌گرفت که گاهی مشکلاتی در حفظ حقوق موقوفه ایجاد می‌کرد.
فردوسی افزود: بر اساس آیین‌نامه‌های جدید، تلاش شده است مدت اجاره موقوفات بیش از سه سال نباشد و در صورت نیاز، قراردادها تمدید شوند تا از تضییع حقوق موقوفه جلوگیری شود.
وی با اشاره به ضرورت تعیین اجاره‌بهای واقعی موقوفات گفت: این تصور که چون ملکی وقفی است باید با قیمت پایین‌تر اجاره داده شود، صحیح نیست؛ بلکه باید منافع موقوفه به شکل عادلانه و متناسب با ارزش واقعی ملک تأمین شود تا نیت واقف بهتر محقق شود.
این استاد دانشگاه درباره موقوفاتی که موضوع آنها دیگر کاربرد گذشته را ندارد نیز اظهار کرد: وقف از بین نمی‌رود، بلکه در صورت تغییر شرایط، می‌توان با رعایت موازین شرعی و قانونی، شیوه بهره‌برداری از آن را متناسب با نزدیک‌ترین نیاز به نیت واقف اصلاح کرد.
وقف مشارکتی؛ ظرفیتی برای مشارکت عمومی
فردوسی با اشاره به گسترش وقف مشارکتی گفت: وقف مشارکتی فرصت مناسبی برای حضور اقشار مختلف مردم در امور خیر است و افراد حتی با مشارکت در بخش کوچکی از یک طرح می‌توانند در ثواب و آثار اجتماعی آن سهیم شوند.
وی تأکید کرد: وقف یک ظرفیت بزرگ اجتماعی است که در فرهنگ دینی و مذهبی ما جایگاه ویژه‌ای دارد و پیامبر اکرم (ص)، حضرت علی (ع) و دیگر ائمه (ع) نیز از واقفان بزرگ بوده‌اند.
وی گفت: هر فردی ممکن است روزی از این دنیا برود و چه بهتر که اگر توانایی دارد، حتی با مال اندک، یادگاری ماندگار از خود به جای بگذارد؛ زیرا وقف می‌تواند سال‌ها و حتی قرن‌ها پس از واقف، منشأ خیر و خدمت به جامعه باشد.
وی همچنین در پاسخ به پرسشی درباره نسبت آرمان‌گرایی، واقع‌گرایی و ظهور، گفت: حرکت به سمت جامعه اسلامی و تمدن اسلامی یکی از آرمان‌های مطرح‌شده است و اگر جامعه اسلامی و تمدن اسلامی تحقق پیدا کند، می‌توان گفت این آرمان و واقعیت در نقطه‌ای به هم می‌رسند؛ بنابراین وظیفه ما ایجاد و حرکت به سمت این تمدن است، نه اینکه صرفاً منتظر تحقق آن بمانیم.
شایان ذکر است این برنامه به همت بسیج اساتید استان با همکاری نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه های استان، معاونت فرهنگی و اجتماعی دانشگاه بیرجند و همکاری دانشگاه های استان برگزار می شود.
نظر شما :