نشست «میز گفت‌وگوی دانشگاه و مردم» با محوریت جنگ رسانه ای، جنگ روایت ها و تاب آوری اجتماعی
استادیار دانشگاه پیام نور خراسان جنوبی گفت: در جنگ رسانه‌ای و جنگ روایت‌ها، میدان نبرد از مرزهای جغرافیایی به مرزهای ذهنی منتقل شده و دشمن با تحریف واقعیت، بمباران اطلاعاتی و تحریک هیجانات، تلاش می‌کند شناخت و رفتار جامعه را تحت تأثیر قرار دهد.
وی با اشاره به اینکه بسیاری از مردم اخبار و اطلاعات روزمره خود را از شبکه‌های اجتماعی دریافت می‌کنند، اظهار کرد: افزایش حضور در فضای مجازی در کنار فرصت‌های موجود، آسیب‌هایی نیز به همراه دارد و وابستگی و استفاده بیش از حد از رسانه و شبکه‌های اجتماعی از جمله مسائلی است که خانواده‌ها و مراکز مشاوره با آن مواجه هستند.
استادیار دانشگاه پیام نور خراسان جنوبی ادامه داد: رسانه امروز به ما می‌گوید چگونه لباس بپوشیم، چگونه رفتار کنیم، چه سرگرمی‌هایی داشته باشیم و حتی در تربیت فرزندان نیز اثرگذار شده است و به همین دلیل در حوزه روانشناسی از موضوعی به نام «والدگری رسانه‌ای» سخن گفته می‌شود.
رسانه؛ ابزار اطلاع‌رسانی یا ابزار جنگ؟
وی یکی از مهم‌ترین کارکردهای رسانه را اطلاع‌رسانی دانست و گفت: اطلاع‌رسانی زمانی می‌تواند به وظیفه حرفه‌ای خود عمل کند که شفاف، صریح، سریع و به‌موقع باشد؛ زیرا در جنگ رسانه‌ای، نخستین روایت می‌تواند به روایت غالب تبدیل شود و اگر رسانه در ارائه روایت دقیق تأخیر کند، اصلاح افکار عمومی در ادامه بسیار دشوار خواهد بود.
رمضانی افزود: در برخی حوادث گذشته، شاهد بودیم که روایت اولیه با سرعت زیادی در فضای رسانه‌ای منتشر شد و حتی زمانی که روایت‌های دیگری برای توضیح واقعیت ارائه شد، اثرگذاری روایت نخست باقی مانده بود.
وی با بیان اینکه رسانه علاوه بر اطلاع‌رسانی، کارکردهای دیگری نیز دارد، گفت: رسانه باید در مدیریت افکار عمومی، شکل‌دهی به مشارکت اجتماعی و مدیریت هیجانات جامعه نیز نقش ایفا کند، اما این مدیریت باید مبتنی بر اطلاعات صحیح باشد، نه اطلاعات دستکاری‌شده، جانبدارانه، متناقض یا منفی.
این استاد دانشگاه تاکید کرد: رسانه‌ای که از اصول اخلاق حرفه‌ای فاصله بگیرد، می‌تواند از یک ابزار اطلاع‌رسانی به ابزار جنگی تبدیل شود و به جای کمک به آرامش و آگاهی جامعه، موجب تشدید هیجان، اضطراب و شکاف اجتماعی شود.
نخستین روایت، اثرگذارترین روایت
وی با اشاره به نقش هیجانات در رفتار اجتماعی بیان کرد: در روانشناسی اجتماعی، هیجانات نقش قابل توجهی در رفتار افراد دارند و هنگامی که هیجان در جامعه بالا می‌رود، قدرت تحلیل و ارزیابی شناختی افراد ممکن است تحت تأثیر قرار گیرد.
رمضانی افزود: رسانه‌ها در شرایط بحرانی می‌توانند با تصاویر، اخبار و روایت‌های هیجانی، احساسات مخاطبان را تحریک کنند و حتی گاهی تصاویری که ارتباطی با حادثه مورد ادعا ندارند، برای ایجاد هیجان در مخاطب منتشر می‌شوند.
وی گفت: به همین دلیل مخاطب باید همواره از خود بپرسد این خبر را از کجا دریافت کرده، منبع آن چیست، چه میزان اعتبار دارد، هدف از انتشار آن چیست و آیا امکان راستی‌آزمایی آن وجود دارد یا خیر.
استادیار دانشگاه پیام نور خراسان جنوبی با اشاره به ضرورت افزایش سواد خبری اظهار کرد: هر خبری که در فضای مجازی منتشر می‌شود الزاما درست نیست و در شرایط بحران، بازار شایعات و اخبار جعلی داغ‌تر می‌شود؛ بنابراین مردم نباید صرفاً به دلیل اینکه خبری با باور یا احساس آنها همخوانی دارد، آن را بپذیرند یا منتشر کنند.
وی یکی دیگر از ابزارهای جنگ شناختی را بمباران اطلاعاتی عنوان کرد و گفت: گاهی دشمن یا جریان رسانه‌ای ابتدا یک تردید و شبهه را در ذهن مخاطب ایجاد می‌کند و سپس با حجم زیادی از اطلاعات، ذهن او را درگیر می‌کند؛ در این شرایط فرد دیگر فرصت بررسی صحت و سقم مطالب را پیدا نمی‌کند.
رمضانی ادامه داد: نظریه اضافه‌بار اطلاعاتی نیز بر همین مسئله تأکید دارد یعنی زمانی که حجم اطلاعات ورودی از ظرفیت پردازش ذهنی فرد بیشتر شود، تمرکز، تصمیم‌گیری و ارزیابی درست اطلاعات دشوارتر خواهد شد.
وی گفت: به همین دلیل لازم نیست افراد همه اخبار را دنبال کنند. هر فرد باید متناسب با نیاز و تخصص خود، مصرف خبری را مدیریت کند و از دریافت حجم غیرضروری اخبار و اطلاعات پرهیز داشته باشد.
خانواده، نخستین سنگر تاب‌آوری رسانه‌ای
استادیار دانشگاه پیام نور خراسان جنوبی با تاکید بر نقش خانواده در مقابله با آثار جنگ رسانه‌ای اظهار کرد: خانواده مهم‌ترین نهاد تربیتی است و نمی‌توان مسئولیت تربیت فرزندان را به مدرسه، رسانه یا فضای مجازی واگذار کرد.
وی ادامه داد: پدر و مادر باید با فرزند خود رابطه‌ای همراه با دوستی، گفت‌وگو، همدلی و همراهی داشته باشند تا بتوانند در زمان مواجهه فرزند با شبهات و پیام‌های رسانه‌ای، بر او اثرگذار باشند.
رمضانی گفت: بسیاری از نوجوانان در فضای مجازی با پیام‌هایی مواجه می‌شوند که خانواده از آنها اطلاع ندارد و اگر رابطه میان والدین و فرزندان ضعیف باشد، امکان گفت‌وگو و اصلاح برداشت‌های نادرست نیز کاهش پیدا می‌کند.
استادیار دانشگاه پیام نور خراسان جنوبی با بیان اینکه خانواده، مدرسه و رسانه هر سه در تربیت نقش دارند، اضافه کرد: خانواده باید نقطه آغاز این فرایند باشد و مدرسه نیز پس از خانواده یکی از مهم‌ترین محیط‌های تربیتی و آموزشی است.
وی تاکید کرد: آموزش سواد رسانه‌ای باید از سنین پایین آغاز شود و معلمان و مربیان نیز باید برای این مأموریت آموزش ببینند تا دانش‌آموز بتواند پیام رسانه‌ای را تحلیل کند و هر مطلبی را بدون بررسی نپذیرد.
انقطاع رسانه‌ای راهکار مقابله با جنگ رسانه‌ای نیست
استادیار دانشگاه پیام نور خراسان جنوبی در پاسخ به پرسشی درباره نحوه مواجهه با شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های خارجی گفت: راهکار مقابله با جنگ رسانه‌ای، انقطاع کامل رسانه‌ای نیست، بلکه باید در همان عرصه حضور فعال، آگاهانه و مسئولانه داشت.
وی افزود: اگر نیروهای فرهنگی، اجتماعی و فکری از فضای مجازی خارج شوند، این فضا در اختیار جریان‌هایی قرار می‌گیرد که روایت خود را منتشر می‌کنند؛ بنابراین باید از ظرفیت همین فضا برای روشنگری، پاسخ‌گویی به شبهات و تولید محتوای مؤثر استفاده کرد.
رمضانی با اشاره به ضرورت تقویت توانمندی نیروهای فعال در فضای مجازی گفت: برای حضور مؤثر در این عرصه، نیازمند آموزش نیروهای متخصص در حوزه سواد رسانه، تولید محتوا، راستی‌آزمایی و پاسخ‌گویی به شبهات هستیم.
وی با بیان اینکه فضای مجازی را نمی‌توان صرفاً با رویکرد حذف و انقطاع مدیریت کرد، اظهار کرد: باید ضمن ارتقای سواد رسانه‌ای مردم، ظرفیت‌های داخلی فضای مجازی نیز تقویت شود و زمینه لازم برای شکل‌گیری سکوهای قابل اعتماد و افزایش اعتماد عمومی به آنها فراهم شود.
این استادیار دانشگاه پیام نور یکی دیگر از کارکردهای مهم رسانه را مدیریت هیجانات جامعه دانست و گفت: رسانه می‌تواند با ایجاد همدلی، تقویت احساس تعلق و مشارکت اجتماعی، تاب‌آوری جامعه را افزایش دهد و در مقابل، با انتشار شایعات، اخبار نادرست و محتوای تحریک‌آمیز موجب افزایش اضطراب، خشم و شکاف اجتماعی شود.
وی افزود: هدف جنگ رسانه‌ای و شناختی فقط انتقال یک خبر نیست؛ بلکه در بسیاری از موارد هدف اصلی تغییر نگرش، باور و رفتار مخاطب است.
رمضانی ادامه داد: در جنگ شناختی ابتدا واقعیت تحریف می‌شود، سپس اطلاعات فراوان و بعضاً متناقض به مخاطب ارائه می‌شود، بعد احساسات و هیجانات او تحت تأثیر قرار می‌گیرد و در نهایت تلاش می‌شود رفتار فرد بر اساس شناخت و هیجان شکل‌گرفته تغییر کند.
رسانه ملی و مسئولیت رسانه‌های داخلی
وی با اشاره به نقش رسانه‌های داخلی در مقابله با روایت‌های رقیب گفت: رسانه داخلی باید بتواند در زمان مناسب روایت دقیق و مستند خود را ارائه کند و نباید عرصه روایت‌سازی را خالی بگذارد.
استادیار دانشگاه پیام نور خراسان جنوبی افزود: تأخیر در اطلاع‌رسانی، سانسور، ارائه اطلاعات ناقص و قضاوت‌های جانبدارانه می‌تواند اعتماد مخاطب را کاهش دهد و زمینه را برای اثرگذاری روایت‌های دیگر فراهم کند.
وی با تاکید بر ضرورت نقدپذیری رسانه‌ها و مسئولان اظهار کرد: رسانه اگر قرار است اعتماد عمومی را افزایش دهد باید بتواند نقدهای منصفانه را نیز منعکس کند و از تبدیل شدن فضای رسانه‌ای به عرصه تقابل‌های سیاسی و جناحی پرهیز شود.
رمضانی درباره موضوع استقلال رسانه نیز گفت: استقلال رسانه یکی از اصول نظری و حرفه‌ای در دانش ارتباطات و روزنامه‌نگاری است، اما در عمل، رسانه‌های کاملاً مستقل در جهان بسیار محدود هستند و بسیاری از رسانه‌ها به درجات مختلف تحت تأثیر عوامل سیاسی یا اقتصادی قرار دارند.
وی افزود: ممکن است رسانه‌ای از نظر اقتصادی استقلال بیشتری داشته باشد اما در حوزه سیاسی تحت تأثیر جریان‌های خاص قرار گیرد یا برعکس؛ با این حال هرچه استقلال رسانه بیشتر باشد، امکان عمل به اصول اخلاق حرفه‌ای و ارائه اطلاعات دقیق و متوازن نیز افزایش پیدا می‌کند.
تاب‌آوری اجتماعی نیازمند تقویت باور و مهارت است
استادیار دانشگاه پیام نور خراسان جنوبی گفت: جنگ رسانه‌ای در نهایت تلاش می‌کند تاب‌آوری اجتماعی را کاهش دهد؛ یعنی جامعه را دچار ترس، ناامیدی، بی‌اعتمادی و اختلاف کند و افراد را در برابر یکدیگر قرار دهد.
وی بیان کرد: در مقابل، تقویت همبستگی اجتماعی، افزایش سواد رسانه‌ای، آموزش مهارت‌های مقابله با بحران، تقویت ارتباط خانوادگی و ارائه اطلاعات دقیق و به‌موقع می‌تواند به افزایش تاب‌آوری جامعه کمک کند.
رمضانی با اشاره به نقش باورهای دینی در تاب‌آوری نیز اظهار کرد: در کنار مهارت‌های روانشناختی و رسانه‌ای، ظرفیت‌های معنوی و دینی نیز می‌تواند در تقویت تاب‌آوری افراد و خانواده‌ها مورد استفاده قرار گیرد.
وی گفت: مفاهیمی مانند صبر، امید، توکل و مسئولیت‌پذیری در آموزه‌های دینی می‌تواند به افراد در مواجهه با بحران‌ها کمک کند، البته این موضوع نباید به معنای کنار گذاشتن مسئولیت‌های فردی و اجتماعی تلقی شود.
رمضانی با اشاره به میزان بالای حضور نوجوانان و خانواده‌ها در فضای مجازی تأکید کرد: مدیریت مصرف رسانه باید جدی گرفته شود و خانواده‌ها باید نسبت به مدت زمان استفاده، نوع محتوا و آثار روانی آن بر فرزندان حساس باشند.
این استاد دانشگاه گفت: اعتیاد به فضای مجازی و بازی‌های رایانه‌ای از جمله آسیب‌هایی است که در میان نوجوانان مشاهده می‌شود و گاهی فرد یا خانواده اساسا آن را به عنوان یک مشکل جدی شناسایی نمی‌کنند.
وی افزود: استفاده از رسانه باید هدفمند باشد و فرد نباید اجازه دهد فضای مجازی جای فضای واقعی زندگی، خانواده، تحصیل، ارتباطات اجتماعی و فعالیت‌های روزمره را بگیرد.
ضرورت شکل‌گیری جریان فعال تولید محتوا
استادیار دانشگاه پیام نور خراسان جنوبی بر ضرورت تقویت تولید محتوای حرفه‌ای در فضای مجازی تأکید کرد و گفت: صرفا پاسخ دادن به محتوای تولیدشده توسط دیگران کافی نیست و باید روایت‌های دقیق، مستند، جذاب و قابل فهم تولید و منتشر شود.
وی افزود: در جنگ روایت‌ها، سرعت، دقت و کیفیت تولید محتوا اهمیت دارد و نیروهای فعال فرهنگی باید علاوه بر برخورداری از دانش تخصصی، با زبان و منطق فضای مجازی نیز آشنا باشند.
رمضانی عنوان کرد: مقابله با جنگ رسانه‌ای یک وظیفه جمعی است و خانواده، مدرسه، دانشگاه، رسانه و نهادهای فرهنگی هر کدام در این زمینه مسئولیت دارند؛ اگر سواد رسانه‌ای جامعه افزایش یابد و مردم بتوانند خبر درست را از خبر جعلی تشخیص دهند، در برابر تحریف، شایعه و عملیات روانی تاب‌آوری بیشتری خواهند داشت.
شایان ذکر است این برنامه به همت بسیج اساتید استان با همکاری نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه های استان، معاونت فرهنگی و اجتماعی دانشگاه بیرجند و همکاری دانشگاه های استان برگزار می شود.
نظر شما :