پروفسور محمدحسن گنجی

پروفسور محمدحسن گنجی، جغرافیدان برجسته و پیشگام هواشناسی نوین ایران، در ۲۱ خرداد ۱۲۹۱ در بیرجند به دنیا آمد. او به دلیل خدمات بی‌بدیل در تأسیس و توسعه علم جغرافیا و سازمان هواشناسی کشور، به‌عنوان «پدر علم جغرافیای ایران» و «پدر هواشناسی ایران» شناخته می‌شود.

 تحصیـــلات 
تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در دبیرستان شوکتیه بیرجند با کسب چندین مدال طلا و نقره به پایان رساند. خشکسالی و سیل ویرانگر در کودکی، انگیزه اصلی گرایش او به جغرافیا و هواشناسی شد.
در سال ۱۳۰۹ به تهران آمد و در دارالمعلمین عالی (نخستین نهاد آموزش عالی کشور) در رشته تاریخ و جغرافیا تحصیل کرد و در سال ۱۳۱۲ لیسانس گرفت. به‌عنوان دانشجوی ممتاز، با بورس دولت برای ادامه تحصیل به انگلستان اعزام شد و در سال ۱۳۱۷ لیسانس تخصصی ممتاز جغرافیا را از دانشگاه ویکتوریای منچستر دریافت کرد.
در سال ۱۳۳۱ برای تحصیلات تکمیلی به آمریکا رفت و در سال ۱۳۳۴ موفق به اخذ دکترای جغرافیا از دانشگاه کلارک (از مراکز معتبر جغرافیای جهان) شد.

 فعالیــت‌های دانشگاهــی و اجرایــی 
خدمات دانشگاهی:
- تدریس در دانشگاه تهران از سال ۱۳۱۷ تا ۱۳۵۴
- بنیان‌گذار گروه آموزش جغرافیا در دانشگاه تهران (همراه با دو تن از همکاران)
- ریاست دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران (۱۳۵۴–۱۳۵۳)
- معاونت دانشگاه تهران (۱۳۴۷–۱۳۴۲)
- دبیر دانشگاه تهران (۱۳۳۴–۱۳۱۷)
- دریافت عنوان استاد ممتاز در سال ۱۳۵۴

خدمات اجرایی و ملی:
- بنیان‌گذار و رییس اداره کل هواشناسی ایران (۱۳۴۷–۱۳۳۵): او با تلاش‌های فراوان، هواشناسی را به سازمانی مستقل و علمی تبدیل کرد و با تربیت نیروی انسانی متخصص، زیربنای این نهاد حیاتی را استوار ساخت.
- بنیان‌گذار دانشگاه بیرجند (مؤسسه آموزش عالی بیرجند) و ریاست آن (۱۳۵۷–۱۳۵۴)
- نماینده ثابت ایران در سازمان هواشناسی جهانی (WMO)
- ریاست هواشناسی منطقه آسیا به مدت ۵ سال
- معاون وزارت راه (۱۳۴۷–۱۳۴۲)
- مشاور وزیر دفاع در دوران جنگ ایران و عراق
- مشاور رئیس سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (۱۳۷۲–۱۳۶۸)
- مشاور دانشکده علوم زمین دانشگاه شهید بهشتی (از ۱۳۷۳)

 افتخــارات بین‌المللــی 
- عضو مادام‌العمر انجمن جغرافیای انگلستان
- عضو سابق انجمن سلطنتی مردم‌شناسی انگلستان و ایرلند
- عضو افتخاری انجمن آمریکایی پیشرفت علوم
- عضو هیئت تحریریه دائرةالمعارف بریتانیکا
- چهره برگزیده سازمان هواشناسی جهانی (WMO) در سال ۲۰۰۱ میلادی
- انتخاب به عنوان یکی از ۱۵ جغرافیدان برجسته جهان در بیست‌ونهمین کنگره اتحادیه بین‌المللی جغرافیایی (کره جنوبی، ۲۰۰۰)
- چهره ماندگار در چهارمین همایش چهره‌های ماندگار (۱۳۸۳)
- نشان درجه سه در خدمات دولتی
- دریافت بیش از ۶۳ لوح تقدیر از مراکز علمی و فرهنگی

 آثــــار و تألیفــــات 
پروفسور گنجی نویسنده‌ای پرکار بود که آثارش به‌عنوان منابع پایه در جغرافیای ایران شناخته می‌شوند:

تألیفات مهم:
- اطلس اقلیمی ایران (منبعی مرجع و ماندگار)
- جغرافیا در ایران از دارالفنون تا انقلاب اسلامی
- تاریخچه جغرافیا در تمدن اسلامی
- آمار بارندگی ایران
- مجموعه ۳۳ مقاله جغرافیایی
- نامه‌هایی از قهستان (ترجمه و تعلیق)
- جنگ و جغرافیا یا روابط دول بزرگ در اقیانوسیه

کتاب‌های درسی:
- ۱۴ جلد کتاب درسی جغرافیا برای مقاطع دبستان و دبیرستان (از جمله جغرافیای سال پنجم و ششم ابتدایی با همکاری حسین خلیلی‌فر)
- کتاب‌های جغرافیای دبیرستان از سال اول تا سال ششم (با همکاری گروه مؤلفان)

مشارکت در دانشنامه‌ها:
- دائرةالمعارف فارسی (به سرپرستی دکتر غلامحسین مصاحب)
- دانشنامه ایرانیکا
- دائرةالمعارف بزرگ اسلامی
- دانشنامه جهان اسلام

مقالات:
- بیش از ۱۰۰ مقاله علمی به زبان‌های فارسی و انگلیسی

 ویژگــی‌های اخلاقــی و علمــی 
به گفته شاگردانش (مانند دکتر پیروز مجتهدزاده)، پروفسور گنجی انسانی فروتن، بی‌ادعا و همواره مشتاق یادگیری بود. او رابطه‌ای پدرانه با دانشجویان داشت و کلاس‌هایش همواره زنده و پویا بود. عادت به نقد منبع و یادداشت‌برداری دقیق از ویژگی‌های بارز پژوهشی او بود.

 درگذشــت و یادبــــود 
پروفسور محمدحسن گنجی در ۲۸ تیرماه ۱۳۹۱ بر اثر زمین‌خوردن در منزل شخصی خود دچار خونریزی مغزی شد و پس از انتقال به بیمارستان و انجام عمل جراحی، درگذشت. پیکر او پس از تشییع از مقابل دانشگاه تهران، به زادگاهش بیرجند منتقل شد و در ۲ مرداد ۱۳۹۱ در بوستان دکتر محمدحسن گنجی در خیابان توحید به خاک سپرده شد.

 میــراث 
او نه تنها به‌عنوان بنیان‌گذار نهادهای علمی مانند سازمان هواشناسی ایران و دانشگاه بیرجند، که به‌عنوان معلمی الهام‌بخش و پژوهشگری دقیق، نسلی از جغرافیدانان و محققان را تربیت کرد. به گفته خود او، پس از وی شش نسل جغرافیدان در ایران تربیت شده است. نام او در تاریخ علم ایران و جهان جاودانه است و هرگاه سخن از جغرافیا و هواشناسی ایران به میان آید، نام پروفسور محمدحسن گنجی در صدر قرار دارد.