دکتر محمداسماعیل رضوانی

دکتر محمداسماعیل رضوانی (۱۰ اردیبهشت ۱۳۰۰ – ۵ فروردین ۱۳۷۵) پدر تاریخ معاصر ایران، مورخ برجسته، استاد دانشگاه و پژوهشگر نامدار ایرانی، در ۱۰ اردیبهشت ۱۳۰۰ در روستای خراشاد (در ۲۴ کیلومتری جنوب شرقی بیرجند) به دنیا آمد. او به دلیل پژوهش‌های عمیق و پایه‌گذارانه در حوزه تاریخ معاصر ایران و تاریخ مطبوعات، به‌عنوان «پدر تاریخ مطبوعات ایران» و «پدر تاریخ معاصر ایران» شناخته می‌شود.

 تحصیــلات و استــادان 
تحصیلات ابتدایی را از مکتب‌خانه و با فراگیری قرآن آغاز کرد. در هشت‌سالگی برای تحصیل علوم دینی به مدرسه طلاب شوکتیه بیرجند رفت که مدیریت آن با آیت‌الله شیخ محمدرضا سرچاهی بود. سپس وارد مدارس نوین «تدین» شد و با تشویق معلمانش به تحصیل علوم جدید روی آورد.
وی در سال ۱۳۲۲ موفق به اخذ دیپلم شد و بلافاصله به عنوان مدیر دبستان زادگاهش و سپس دبیر دبیرستان شوکتیه بیرجند به خدمت وزارت فرهنگ درآمد. پس از انتقال به تهران و تدریس در دبیرستان فرخی، تحصیلات دانشگاهی خود را در دانشسرای عالی تهران آغاز کرد و در سال‌های ۱۳۳۵ و ۱۳۴۲ به ترتیب موفق به اخذ مدرک کارشناسی ارشد و دکترای تاریخ از دانشگاه تهران شد.
از استادان تأثیرگذار او می‌توان به سید محمد فرزان بیرجندی، دکتر بینا، نصرالله فلسفی، سعید نفیسی و عباس اقبال اشاره کرد.

 فعالیت‌های علمــی و اجرایــی 
دکتر رضوانی مدت‌ها در دانشگاه تهران و دانشگاه ملی (شهید بهشتی) به تدریس تاریخ پرداخت و مدتی نیز معاونت آموزشی دانشکده ادبیات دانشگاه تهران را بر عهده داشت. او باور داشت که آشنایی با کار اجرایی، به درک واقعیت‌های اجتماعی و غنای تحقیقات تاریخی کمک می‌کند.
وی در سال ۱۳۵۸ به درخواست خود بازنشسته شد، اما تا پایان عمر به تدریس در دانشگاه‌های تربیت معلم، شهید بهشتی، الزهرا، تربیت مدرس و دانشگاه آزاد اسلامی ادامه داد و به پژوهش‌های تاریخی خود عمق بخشید.

 پژوهــش در تاریــخ مطبوعــات 
تحول بزرگ علمی دکتر رضوانی هنگام نگارش رساله دکتری با موضوع «علل انقلاب مشروطیت» زیر نظر استاد سخت‌گیرش، دکتر بینا رخ داد. با توصیه استاد به مطالعه جراید دوره قاجار، او اقدام به جمع‌آوری و مطالعه روزنامه‌های ۷۰ سال قبل کرد. خرید و مطالعه سال‌های کامل روزنامه‌هایی مانند «اختر» و «صوراسرافیل»، نه تنها به تکمیل رساله انجامید، بلکه باعث شکل‌گیری یکی از ارزشمندترین مجموعه‌های مطبوعاتی دوره قاجار نزد وی شد و مسیر تخصصی او را در تاریخ مطبوعات ایران بنیان نهاد.

 آثــار و تألیفــات 
دکتر رضوانی نویسنده‌ای پرکار بود که آثارش از منابع معتبر تاریخ معاصر ایران به شمار می‌روند. برخی از مهم‌ترین آثار او عبارتند از:
- انقلاب مشروطیت ایران
- اعلان‌ها و اعلامیه‌های دوره قاجار
- تبلیغات‌نامه تنسر (با همکاری مجتبی مینوی)
- تصحیح تاریخ منتظم ناصری (در سه جلد)
- سفرنامه ظهیرالدوله همراه مظفرالدین شاه به فرنگستان
- روزنامه خاطرات ناصرالدین شاه در سفر سوم فرنگستان (با همکاری فاطمه قاضی‌ها)
- عالم‌آرای عباسی (در سه جلد)
- یادداشت‌های امین‌الدوله (زیر چاپ)
- مجموعه مقالات علمی (بیش از ۶۱ مقاله)
- تألیف کتاب‌های درسی تاریخ و جغرافیا برای مقاطع دبیرستان و دانشسراها
وی همچنین با نشریات معتبری چون یغما، راهنمای کتاب، کیهان فرهنگی و بررسی‌های تاریخی همکاری مستمر داشت.

 زندگـی شخصــی 
دکتر رضوانی در سال ۱۳۳۰ با دخترعمه خود ازدواج کرد و ثمره این ازدواج چهار فرزند به نام‌های محمدحسن، هما، نرگس و همایون بود. فرزند ارشد او، دکتر هما رضوانی، راه پدر را ادامه داد و از اساتید تاریخ دانشگاه تهران شد.

 درگذشــت 
این مورخ پرتلاش سرانجام در ۵ فروردین ۱۳۷۵، بر اثر بیماری سرطان مری در تهران درگذشت و در قطعه ۸۸ بهشت زهرا به خاک سپرده شد.

 میــراث 
دکتر محمداسماعیل رضوانی، به‌عنوان پژوهشگری دقیق، معلمی دلسوز و بنیان‌گزار مطالعات تاریخ مطبوعات در ایران، چهره‌ای ماندگار در عرصه تاریخ‌نگاری معاصر ایران است.