آیتالله دکتر محمدابراهیم آیتی
آیتالله دکتر محمدابراهیم آیتی (۱۲۹۴–۱۳۴۳ شمسی)، مورخ، پژوهشگر، مترجم و خطیب برجسته شیعه، در سال ۱۲۹۴ شمسی در روستای گازار از توابع بیرجند در خانوادهای روحانی به دنیا آمد. او که تحصیلات حوزوی را با تحصیلات دانشگاهی تلفیق کرد، به عنوان یکی از محققان پیشگام در تاریخ اسلام و به ویژه تاریخ صدر اسلام شناخته میشود.
تحصیــلات و اساتیــد
تحصیلات ابتدایی را نزد پدر و سپس در مدرسههای زادگاهش آغاز کرد. در سیزدهسالگی برای ادامه تحصیل به بیرجند رفت و در مدرسه علمیه معصومیه از محضر استادانی چون:
آیتالله شیخ محمدباقر آیتی (پدر)
آیتالله شیخ محمدحسین آیتی (برادر)
شیخ غلامرضا فاضل
شیخ محمدعلی ربانی
بهره برد.
در هجدهسالگی به مشهد مهاجرت کرد و در حوزه علمیه باقریه، دروس سطح و خارج را نزد استادانی چون میرزا حسین سبزواری، میرزا مهدی اصفهانی، ادیب نیشابوری و شیخ حسن پایین خیابانی فراگرفت. او همزمان به تحصیل فلسفه، هیئت، تاریخ و زبان انگلیسی پرداخت و در این علوم تبحر یافت.
فعالیــتهای علمــی و فرهنگــی
پس از بازگشت به بیرجند در سالهای ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۹ به تدریس، وعظ و تبلیغ مشغول شد. سپس در سال ۱۳۳۴ به دعوت استاد بدیعالزمان فروزانفر، رئیس دانشکده معقول و منقول (الهیات) دانشگاه تهران، به پایتخت رفت و در آن دانشکده به تدریس تاریخ اسلام، تاریخ تمدن اسلامی، فقه و فقهالحدیث پرداخت.
وی در سال ۱۳۴۰ موفق به اخذ دکترای فلسفه اسلامی از دانشگاه تهران شد. رساله او با عنوان «مقولات و آراء مربوط به آن» بود.
انجمن ماهانه دینی
دکتر آیتی از پایهگذاران «انجمن ماهانه دینی» در تهران بود که با حضور چهرههایی چون استاد مرتضی مطهری، شهید محمدحسین بهشتی و آیتالله طالقانی برگزار میشد. سخنرانیهای این انجمن بعدها در مجموعهای به نام «گفتار ماه» منتشر شد.
آثــار و تألیفــات
دکتر آیتی نویسندهای پرکار و مترجمی توانا بود که آثارش به دلیل دقت علمی و نگاه تحلیلی بدیع، همچنان مورد استناد پژوهشگران است.
مهمترین تألیفات:
تاریخ پیامبر اسلام: این کتاب که پس از درگذشت او منتشر شد، در نخستین دوره کتاب سال جمهوری اسلامی ایران (۱۳۶۲) برگزیده شد.
آندلس یا تاریخ حکومت مسلمین در اروپا: از نخستین تحقیقات جامع فارسی درباره تاریخ اندلس اسلامی.
بررسی تاریخ عاشورا: مجموعه سخنرانیهای او در رادیو ایران که با نگاهی تحلیلی و انتقادی به منابع تاریخی، واقعه کربلا را بررسی کرده است.
سرمایه سخن (سه جلدی، با همکاری سید محمدباقر سبزواری): مجموعهای غنی از مطالب مذهبی و اخلاقی برای وعاظ و خطباء.
شهداء الاسلام فی عصر الرسالة (به عربی): که قرار بود در دوازده جلد منتشر شود اما مرگ نابهنگام او مانع از تکمیل آن شد.
ترجمهها:
تاریخ یعقوبی (دو جلد): از مهمترین منابع تاریخ اسلام.
البلدان (ابنابییعقوب)
آیینه اسلام (از طه حسین)
افکار جاوید محمد (از مولوی محمدعلی لاهوری)
روش پژوهش
دکتر آیتی در پژوهشهای تاریخی خود از روشهای نوین تحقیق و نقد منبع بهره میبرد. او همواره بر لزوم تمیز دادن مدارک معتبر از غیرمعتبر و آگاهی از احتمال تحریف در تاریخ تأکید داشت. به عقیده او، تاریخنگاری باید به کشف علل پیشرفت یا انحطاط ملتها بینجامد.
نظــر استــادان دربــاره او
استاد مرتضی مطهری درباره او گفته است:
«آقای آیتی مورخی است که نسبت به تاریخ صدر اسلام، من به جرئت میتوانم بگویم در همه تهران، و شاید همه کشور کسی را نداریم که به تاریخ صد ساله اول اسلام مثل آقای آیتی احاطه داشته باشد... همه سخنش را حجت و سند میشمردند.»
درگذشــت
آیتالله دکتر محمدابراهیم آیتی در صبحگاه ۱۷ مهر ۱۳۴۳، در حالی که برای برگزاری جلسه تفسیر قرآن به شمیران میرفت، در اثر برخورد خودروی شخصیاش با یک تیر برق، دچار سانحه شد و پس از چند روز بستری بودن در بیمارستان، در سن ۵۱ سالگی دعوت حق را لبیک گفت.
پیکر او با تشییعی باشکوه از تهران به قم منتقل شد و به دستور آیتالله مرعشی نجفی در قبرستان ابوحسین به خاک سپرده شد.
میـــراث
دکتر آیتی به عنوان عالمی جامعنگر، مورخی دقیق و خطیبی توانا، میراثی ارزشمند از پژوهشهای تاریخی و معارفی به جای گذاشت. آثار او به ویژه در حوزه تاریخ اسلام و سیره پیامبر(ص)، همچنان از منابع معتبر و پیشرو به شمار میروند. نام و یاد او در تاریخ علم و فرهنگ خراسان جنوبی و ایران جاودانه است.
سروش