استاد سید محمد فرزان
استاد سید محمد فرزان (۱۳۱۲–۱۳۹۰ قمری / ۱۲۸۳–۱۳۴۹ شمسی)، ادیب، محقق، مدرس و نقاد برجسته ایرانی، در سال ۱۳۱۲ قمری (برابر با ۱۲۸۳ شمسی) در روستای «سندادان» در هشت فرسخی بیرجند به دنیا آمد. وی فرزند ارشد سید علیاکبر و بیبی بزرگ بود و برادر کوچکترش، سید حسن، همان آیتالله سید حسن تهامی است که هر دو از بزرگان علمی و فرهنگی بیرجند در قرن معاصر به شمار میروند.
تحصیــلات و اساتیــد
پس از فوت پدر در کودکی، همراه خانواده برای ادامه تحصیل به بیرجند مهاجرت کرد. به توصیه علمای شهر، سید محمد در مدرسه نوپای شوکتیه (علوم جدید) و برادرش سید حسن در حوزه علمیه معصومیه (علوم دینی) ثبتنام شدند. فرزان با استعداد درخشان خود در ۱۸ سالگی دوره ششساله شوکتیه را به پایان رساند.
وی سپس برای تکمیل تحصیلات به مشهد رفت و در محضر استادانی چون ادیب نیشابوری و آیتالله حاج آقا حسین قمی حاضر شد. فرزان علاوه بر تسلط عمیق بر زبان و ادبیات عربی، با زبانهای فرانسه و انگلیسی نیز آشنا بود و متون مختلفی را ترجمه میکرد.
فعالیتهــای آموزشــی و فرهنگــی
فرزان از نخستین معلمان و مدیران مدارس نوین در مناطق محروم ایران بود:
تأسیس و مدیریت مدارس در سیستان و بلوچستان (۱۲۹۷ شمسی)
ریاست اداره معارف بنادر جنوب (بوشهر، بندرعباس و جزایر خلیج فارس) از ۱۳۰۹ شمسی
ریاست فرهنگ شاهرود (۱۳۱۴ شمسی)
معاونت فرهنگ قائنات و سیستان و بلوچستان (۱۳۱۵–۱۳۱۷ شمسی)
تدریس در دبیرستانهای مشهد (۱۳۱۷–۱۳۲۰ شمسی)
ریاست فرهنگ و اوقاف بیرجند و قائنات (۱۳۲۰–۱۳۳۱ شمسی) و تأسیس حدود ۳۰ مدرسه در منطقه
تدریس در دانشکدههای الهیات و ادبیات دانشگاه تهران از ۱۳۳۱ شمسی تا پایان عمر
ویژگــیهای علمــی و اخلاقــی
خودساخته و بیمدال: وی هیچگاه به دنبال دریافت مدارک دانشگاهی نبود و دانش او حاصل مطالعه پیگیر و تحقیق شخصی بود. مجتبی مینوی درباره او نوشته: «دانش را برای دانش، و فرهنگ را برای فرهنگ میخواستند.»
ناقدی دقیق و بیپروا: مقالات انتقادی او در مجلاتی چون «یغما»، «راهنمای کتاب» و «ارمغان» منتشر میشد و تحسین اهل فن را برمیانگیخت.
مدرس توانا و دلسوز: شاگردان بسیاری از محضر او بهره بردند که از جمله میتوان به پرفسور محمدحسن گنجی (پدر علم جغرافیای ایران)، دکتر محمد اسماعیل رضوانی و دکتر جمال رضایی اشاره کرد.
عالمی متدین و وطنپرست: اعتقادات دینی او ریشه در تحقیق و مطالعه داشت و همواره به خدمت در مناطق محروم کشور عشق میورزید.
زاهد و قانع: با وجود مقام علمی بالا، زندگی سادهای داشت و همواره از مادیات دنیا بیاعتنا بود.
مقــالات و آثــار
فرزان به دلیل وسواس علمی زیاد، کمتر دست به تألیف کتاب مستقل زد، اما مقالات انتقادی و تحقیقی او در بررسی متون کهن فارسی و عربی از جمله کلیله و دمنه، مرزباننامه، دیوان حافظ و تصحیح ترجمههای قرآن مجموعهای ارزشمند از نقد ادبی و علمی را تشکیل میدهد که بعدها تحت عنوان «مقالات فرزان» گردآوری و منتشر شد.
ارتحـــال
استاد سید محمد فرزان پس از سالها خدمت به فرهنگ و آموزش ایران، سرانجام در ساعت ۱۰ شب یکشنبه ۲۳ فروردین ۱۳۴۹ شمسی (پنجم صفرالمظفر ۱۳۹۰ قمری) در تهران درگذشت و در جوار حرم حضرت عبدالعظیم(ع) در شهرری به خاک سپرده شد.
بزرگداشــت
در سال ۱۳۴۵ شمسی، به مناسبت هفتادمین سالگرد تولد او، مراسم بزرگداشتی در انجمنهای ادبی تهران برگزار شد و شخصیتهای بزرگی چون جلال الدین همایی، حبیب یغمایی و محمدعلی اسلامی ندوشن درباره مقام علمی او سخنرانی کردند. اسلامی ندوشن درباره او نوشته است: «فرزان یکی از افراد معدودی است که چون بروند، دیگر جانشین نخواهند داشت.»
استاد سید محمد فرزان به عنوان نماد معلمی دلسوز، محققی بیادعا و عالمی وطنپرست، در تاریخ فرهنگی بیرجند و ایران چهرهای ماندگار و قابل احترام است.
سروش