چهره های ماندگار

تعداد بازدید: ۲۴۵۸

دکتر محمدحسن گنجی
دکتر محمد حسن گنجی در سال ۱۲۹۱ شمسی در بیرجند متولد شد و تحصیلات ابتدایی و متوسطه خود را در مدارس شوکتیه به اتمام رساند. این مدارس در بیرجند سابقه چندین ساله داشتند. اولین مدرسه در سال ۱۳۲۶ ه.ق بر اساس موقوفه شوکت آباد تأسیس شده بود، معلمان آن دانشمندان محلی و مهارف پروران غیر بومی بودند که با روش های نوین آموزشی آشنایی داشتند و بوسیله بنیانگذار آن امیر قاین از تهران و سایر نقاط دعوت می شدند از آن جمله می توان میرزا احمد نراقی، شیخ احمد سلیمانی نراقی، کلنل علینقی وزیری، مفیدالممالک و سیدرضی حسین (ناظم هندی) را نام برد و از جمله معلمان محلی: شیخ محمدحسین خان بزرگ، میرزا محمدحسین مهتدی، شیخ علی اکبر ناصح و علامه سید محمد فرزان بودند دکتر گنجی در تمام دوره متوسطه همواره از شاگردان برتر کلاس خود بود و در شش سال دوره متوسطه چهار مدال طلا و دو مدال نقره کسب کرد. ایشان جزو نخستین کسانی بود که دیپلم رسمی از وزارت معارف (آموزش و پرورش) دریافت کرد. پس از آن در سال ۱۳۰۹برای ادامه تحصیل در رشته حقوق به تهران آمد اما برای تحصیل در این رشته نیاز به دانستن زبان فرانسه بود بنابراین به دارالمعلمین عالی رفت و تاریخ و جغرافیا را انتخاب نمود.

از جمله استادان ایشان در دارالمعلمین عالی عباس اقبال آشتیانی، مسعود کیهان، دکتر عیسی صدیق، بدیع الزمان فروزانفر، سید کاظم عصار، وحید الملک شیبانی، اسدالله بیژن و دکتر صادق شفق بودند.

دکتر گنجی پس از دریافت لیسانس تاریخ و جغرافیا در شهریور ۱۳۱۲ جزء آخرین محصلان اعزامی، به اروپا رفت. همزمان با تأسیس دارالمعلمین عالی یعنی در سال ۱۳۰۷ قانون اعزام محصل به خارج از تصویب مجلس شورا گذشته بود که به موجب آن هر سال ۱۰۰ نفر از میان دیپلمه های مدارس ایران به حکم یک امتحان مسابقه ای برگزیده شده برای ادامه تحصیل در رشته های مختلف علوم و فنون به کشورهای اروپایی اعزام می شدند. در سال ۱۳۱۲ دکتر گنجی در آخرین دوره اعزام محصل به خارج در امتحان ورودی رشته خود مقام اول را بدست آورد و به دلیل آشنایی قابل قبول با زبان انگلیسی عازم انگلستان گردید و به دانشگاه ویکتوریای منچستر که یکی از پنج دانشگاه معتبر آن روز انگلستان بود معرفی گردید.

در دانشگاه منچستر او پنج سال تمام به تحصیل در شاخه های مختلف علم جغرافیا و علوم وابسته بدان پرداخت و با گذراندن دوره های نظری و عملی این دانش موفق شد در سال ۱۳۱۷ درجه لیسانس اختصاصی در جغرافیا را که معادل فوق لیسانس دیگر کشورهای اروپایی بود به دست آورد. در آن زمان در انگلستان ادامه تحصیل به منظور اخذ درجه دکتری بجز در رشته های پزشکی متداول نبود لذا وی بلافاصله پس از پایان تحصیلات خود در به ایران مراجعت نمود و چند روز پس از ورود به تهران در مهرماه ۱۳۱۷ به سمت دبیری دانشکده ادبیات دانشگاه تهران و دانشسرای عالی که دارای کلاس های درس مشترک بودند به تدریس جغرافیا پرداخت. اشتغال دکتر گنجی در دانشگاه تهران با سمت دبیری حدود ۱۴ سال طول کشید و در آن مدت وی حدود ۱۰ درس جدید و مختلف را تدریجا وارد برنامه رشته جغرافیا ساخت و همه را رأسا به تناوب و در سال های تحصیلی مختلف تدریس می کرد. در این مدت نداشتن درجه دکتری سد بزرگی در راه پیشرفت او در خدمت دانشگاهی بود. با شرکت و موفق شدن در بورس بنگاه فورد امریکا برای تکمیل تحصیلات به امریکا عزیمت کرد و در دانشگاه کلارک که از مراکز بسیار معروف آموزش جغرافیا بود که تنها دارندگان لیسانس اختصاصی جغرافیا را برای ادامه تحصیل در دوره های فوق لیسانس و دکتری می پذیرفت ثبت نام نمود. از سال ۱۳۳۱ تا ۱۳۳۳ در آنجا به درس و تحقیق پرداخت و موفق به اخذ درجه دکتری در رشته جغرافیا گردید. پس از این دوره دوساله به ایران مراجعت کرد و پس از طی پنج سال دوره دانشیاری به رتبه ۱۰ استادی غیرتمام وقت دانشگاه تهران ارتقاء یافت و متصدی کرسی جغرافیای انسانی شد. در مهرماه ۱۳۴۷ دکتر گنجی خدمت تمام وقت دانشگاه را پذیرفته ودر زمان ریاست دانشگاهی پروفسور رضا مقام معاونت اداری و مالی دانشگاه به او تفویض شد و سپس مشاور دانشگاه شد و از آبان ۱۳۴۸ در سمت استاد و مدیر گروه آموزشی جغرافیا در دانشگاه تهران انجام وظیفه کرد و در همین دوره بود که انجمن جغرافیدانان ایران را به وجود آورد. وی از اواخر خرداد ۱۳۵۳ عهده دار ریاست دانشکده ادبیات و علوم انسانی گردید و تا پایان خدمت ۳۷ ساله دانشگاهی خود در اینن سمت باقی بود. در اول بهمن ۱۳۵۴ به افتخار بازنشستگی نایل آمد و در ۱۵ بهمن همان سال دانشگاه تهران طی مراسمی عنوان استادی ممتاز دانشگاه تهران را به ایشان تفویض کرد.

دکتر گنجی در اول مهرماه ۱۳۵۴ به موجب ابلاغ وزیر علوم و آموزش عالی مأموریت یافت که مقدمات تهیه و تشکیل دانشگاهی را در بیرجند فراهم سازد و در تیرماه ۱۳۵۵ به سمت ریاست موسسه آموزش عالی بیرجند برگزیده شد و در مدتی کوتاه با تلاش فراوان آن موسسه را به وجود آورد به طوری که در مهرماه ۱۳۵۶ آن موسسه با پذیرش ۱۲۰ دانشجو کار رسمی خود را آغاز کرد.

دکتر گنجی در مدت غیر تمام وقت خود در دانشگاه تهران همواره در مشاغل غیر دانشگاهی نیز اشتغال داشته است از جمله از مهرماه ۱۳۳۵ تا مهرماه ۱۳۴۷ علاوه بر استادی دانشگاه، ریاست اداره کل هواشناسی ایران را نیز عهده دار بود. او در حقیقت بنیانگذار هواشناسی ایران است که در مدت ۱۲ سال تصدی، بر اساس و پایه علمی قابل تحسینی در حدود امکانات آن زمان ایجاد شد و توسعه یافت و امروز یکی از مهم ترین مراکز علمی کشوردر سطح ملی و بین المللی به شمار می آید. از اردیبهشت ماه ۱۳۴۲ تا مهرماه ۱۳۴۷ که به سمت معاونت دانشگاه تهران برگزیده شد مقام معاونت پارلمانی وزارت راه را نیز عهده داربود. دکتر گنجی در تمام مدت تصدی ریاست هواشناسی ، نماینده ثابت دولت در سازمان هواشناسی جهانی و علاوه بر این، مدت پنج سال رئیس هواشناسی منطقه آسیا و عضو کمیته اجرائی سازمان مزبور بوده است. وی از جمله دانشمندان معدود ایرانی است که سالها با هیأت تحریریه دایره المعارف بریتانیکا و موسسات معتبر مشابه همکاری داشته است.

دکتر محمد حسن گنجی زمانی کار خود را در رشته جغرافیا آغاز کرد که اغلب دست اندرکاران آموزش جغرافیا و فعالیت های علمی جغرافیایی کنونی کشور زاده نشده بودند. غالب اساتید جغرافیای کنونی دانشگاه های ایران یا مستقیما در زمره شاگردان دکتر محمد حسن گنجی بوده اند و یا غیر مستقیم از شخصیت علمی و تالیفات وی بهره گرفته اند.

استاد در رشته های مختلف جغرافیای انسانی صاحب نظر است اما شهرت بین المللی وی بیشتر در زمینه مطالعات و انتشار گزارش ها و مقالات هواشناسی است، به گونه ای که تمام کتاب ها و مقالات منتشره در پهنه جهانی که به نحوی به شرح آب و هوای ایران می پردازند از بررسی های ایشان بهره می گیرند. به اعتبار همین شخصیت علمی است که ایشان نماینده ثابت دولت ایران در سازمان هواشناسی بوده و علاوه بر آن مدت پنج سال ریاست هواشناسی منطقه آسیا و عضویت کمیته اجرایی آن سازمان را بر عهده داشته است.

پس از انقلاب اسلامی از یادگارهای استاد در دوران چهار ساله خدمت در سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح می توان به طرح عظیم فرهنگ آبادی ها یکشور، طرح آسمان نمای تهران، چاپ اطلس بزرگ جهان به فارسی ، کمک به تاسیس مجله جغرافیایی سپهر و آماده سازی ترجمه اطلس تاریخی اسلام اشاره نمود. همکاری با سازمان مطلعه و تدوین کتب درسی(سمت) و راهنمایی و مشاوره پایان نامه و رساله دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری از جمله دیگر فعالیت های استاد بوده است.

جغرافیدانان ایران به پاس زحمات چندین ساله در آموزش جغرافیا و اشاعه این علم در فرهنگ کشور به حق عنوان "پدر جغرافیای ایران" را به وی داده اند.

مشاغل دانشگاهی و غیردانشگاهی:

دبیر دانشگاه تهران از ۱۳۱۷ تا ۱۳۳۴
دانشکده افسری و ستوان دوم وظیفه صنف توپخانه ۱۳۱۸ تا ۱۳۲۰
دانشیار دانشگاه تهران ۱۳۳۳۹تا ۱۳۵۴
استاد دانشگاه تهران از سال ۱۳۳۹ تا ۱۳۵۴
مدیر کل هواشناسی از سال ۱۳۳۵ تا ۱۳۴۶
معاون وزارت راه ۱۳۴۲ تا ۱۳۴۷
معاون دانشگاه تهران از ۱۳۴۷ تا ۱۳۴۸
مدیر گروه آموزشی جغرافیا دانشگاه تهران از مهر ۱۳۴۸ تا اردیبهشت ۱۳۵۳
رئیس دانشکده ادبیات از ۲۹/۲/۱۳۵۳ تا مهرماه ۱۳۵۴
استاد ممتاز دانشگاه تهران ۱۳۵۴
رئیس موسسه آموزش عالی بیرجند از ۳۰مهرماه ۱۳۵۴ تا پایان ۱۳۵۷ که در سالهای بعد از انقلاب تحت عنوان دانشگاه بیرجند توسعه چشمگیری پیدا کرده است.
محقق و عضو هیأت علمی مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی از ۱۳۶۴ تاکنون
مشاور سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح از ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۲
مشاور دانشکده علوم زمین دانشگاه شهید بهشتی از ۱۳۷۳
عضو کمیته جغرافیایی مرکز گفتگوی تمدنها از ۱۳۷۸

کتابها و آثار چاپ شده:

جنگ و جغرافیا یا روابط دول بزرگ در اقیانوسیه ، بنگاه پروین، تهران ۱۳۲۰
بشر چیست، ترجمه از آثار مارک تواین، چاپ اول کتابفروشی چهر، تهران ۱۳۲۴، چاپ دوم، بنگاه افشاری،۱۳۴۶ ، چاپ سوم، بنگاه افشاری، ۱۳۵۱
کتب جغرافیای دبیرستانی، با مشارکت گروه های مولفان، سالهای ۱۳۳۰
جغرافیای سال پنجم ابتدایی با همکاری دکتر لطف الله مفخم پایان و حسین خلیل فر، موسسه فرانکلین، تهران ۱۳۳۶ و در سالهای بعد وزارت آموزش و پرورش
آمار بارندگی در ایران، نشریه شماره ۳، مرکز تحقیقات علمی مناطق خشک، دانشگاه تهران۱۳۳۸
فهرست مقالات جغرافیایی با همکاری جواد صفی نژاد، دانشکده ادبیات دانشگاه تهران،۱۳۴۱
جغرافیای ایران، چهار فصل از جلد اول ایرانشهر، نشریه شماره ۲۲، کمیسیون ملی یونسکو، تهران ۱۳۴۲
اطلس اقلیمی ایران، موسسه جغرافیای دانشگاه تهران، ۱۳۴۶
۳۲ مقاله جغرافیایی، موسسه جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب، تهران ۱۳۴۹
جغرافیا در ایران از دارالفنون تا انقلاب اسلامی، موسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی
آب و هوای کشورهای آسیای مرکزی، بخشی از انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح
بستر جغرافیایی تاریخ ایران، بنگاه انتشاراتی اقبال
تاریخ جغرافیای اسلامی، بنیاد دایره المعارف اسلامی، تهران ۱۳۷۱، چاپ دوم ۱۳۷۵
مطالعه اجمالی فرهنگ های جغرافیایی، وزارت جهاد سازندگی، تهران ۱۳۷۳
نامه هایی از قهستان، ترجمه، مرکز خراسان شناسی آستان قدس رضوی، مشهد ۱۳۷۹

مقالاتی که به صورت نقد کتاب به چاپ رسیده است:

مشخصات جغرافیای طبیعی ایران، اثرم.پ. پتروف، ترجمه حسین گل گلاب، راهنمای کتاب، شماره چهارم از سال اول، ص ۳۷۶، ۳۴۰ تهران، زمستان۱۳۳۷
کلیات جغرافیای طبیعی، تألیف دکتر جهانگیر صوفی، راهنمای کتاب، ص۲۰۲-۲۰۸، تهران، تیرماه ۱۳۳۹
جغرافیای اقلیمی، تألیف دکتر پریدخت فشارکی، راهنمای کتاب شماره های مهر و آذر و دی و اسفند ۱۳۵۲
فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبی، از دکتر حسین پاپلی یزدی، مجله سپهر، شماره های ۳و۴ ، دوره اول، تابستان ۱۳۷۰
کوه ها و کوهنامه ایران، مهندس عباس جعفری، انتتشارات گیتا شناسی، مجله سپهر، شماره اول، بهار۱۳۶۹
معرفی دو کتاب ژئومورفولوژی، تألیف دکتر فرج الله محمودی و دکتر مقصود خیام، مجله سپهر ۱۳۷۱

مقدمه بر کتاب:

اطلس خلیج فارس، انتشارات موسسه جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب، تهران ۱۳۵۰
شهرستان نور، پیروز مجتهدزاده، چاپخانه صبح امروز، تهران۱۳۵۲
اطلس افغانستان، انتشارات موسسه جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب، تهران
اطلس عمومی جهان، انتشارات موسسه گیتا شناسی، تهران
گیتا شناسی کشورها، چاپ اول و دوم، انتشارات گیتا شناس، ۱۳۶۲
اصول جغرافیای انسانی و اشاراتی به جغرافیای انسانی ایران، تألیف جواد صفی نژاد، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۶۳
گزیده ای از فرهنگ و اصطلاحات جغرافیایی، تألیف عاشوری، جهاد دانشگاهی، ۱۳۶۴
جغرافیای پزشکی، هوشور زردشت، دانشکده بهداشت، دانشگاه تهران
کلیات ژئومورفولوژی ایران، تألیف دکتر محمود حریریان، چاپ شقایق، ۱۳۶۹
اطلس بزرگ جهان، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح،۱۳۶۹
جغرافیای کشورهای اسلامی، تألیف دکتر منش زاده، ۱۳۷۸

مقالات علمی چاپ شده:

۱۳۲۱ اقیانوس ساکن و دول اروپایی، انتشارات کتابفروشی پروین، تهران ۱۳۲۱
۱۳۲۲ امریکا را بشناسید، سری مقالات منتشر شده در مجله ایران و امریکا، شماره های ۲۱و۲۳ مربوط به سالهای ۱۳۲۲و۱۳۲۳
دون ژوان ایران (مقاله تاریخی)، مجله یادگار، شماره ۲ سال سوم، آبان ۱۳۲۴
انحطاط جغرافیایی شهر بیرجند، مجله یادگار،‌شماره۲، سال سوم، آبان ۱۳۲۵
لزوم تهیه نقشه های جغرافیایی (برای توجه هیأت عالی برنامه)، روزنامه اطلاعات ۱۳۲۵
خشکسالی در قاینات، مجله یادگار، شماره۳، سال۵، آبان ۱۳۲۷
تغییرات ناگهانی هوای ساحل جنوبی خزر، مجله یادگار، شماره۴، سال ۵، ۱۳۲۷
تغییر سطح دریای خزر، مجله دانش، شماره۳، ۱۳۲۸
پاکستان، همسایه جدید ما، مجله یادگار، شماره۸و۹ ، سال۵ ، ۱۳۲۸
فرضیه جدید درباره پیدایش منظومه شمسی، مجله دانش، شماره۷، سال ۲، ۱۳۲۹
فرضیه جدید درباره پیدایش منظومه شمسی، مجله دانش، شماره۸، سال۲، ۱۳۳۰
خیام و دنیای امروز، اطلاعات ماهانه، شماره۸، آبان ۱۳۳۰
تاریخچه نهضتهای"پان"، مجله دانش، شماره۳،سال۳، اسفند ۱۳۳۰
خاورمیانه کجاست؟، مجله مهر، شماره های۶و۷، ۱۳۳۱
مفهوم واقعی نژاد، مجله مهر، شماره۸، اسفند ۱۳۳۱
تقسیمات اقلیمی ایران، مجله دانشکده ادبیات تهران، شماره۱، سال۳، ۱۳۳۴
گزارش کنفرانس یونسکو در استرالیا درباره آب و هوای مناطق خشک جهان، مجله دانشکده ادبیات تهران، شماره۳، سال ۴، ۱۳۳۶
گزارش کمیته هواشناسی مناطق خشک، نشریه شماره۱، مرکز تحقیقات علمی مناطق خشک دانشگاه تهران، ۱۳۳۷
هواشناسی در ایران، اولین سالنامه هواشناسی، اسفند۱۳۳۸
سازمان جهانی هواشناسی و هواشناسی ایران، مجله خواندنیها، شماره۹۱، ۱۳۳۹
تأثیر آب و هوا در زندگی بشر، نشریه مخصوص هواشناسی، اداره کل هواشناسی، اسفند۱۳۳۹
ملاحظاتی درباره باران سال، نشریه مخصوص هواشناسی، اداره کل هواشناسی، فروردین ۱۳۴۰
ملاحظاتی درباره باران چند سال اخیر ایران،نشریه مخصوص هواشناسی، اداره کل هواشناسی، فروردین ۱۳۴۱
تغییرات آب و هوا، نامه صنعت نفت ایران، شماره۱۱، اسفند۱۳۴۱
سخنی چند درباره هواشناسی، نشریه مخصوص هواشناسی، اداره کل هواشناسی، فروردین ۱۳۴۲
برتراند راسل و جغرافیا، مجله دانشکده ادبیات تهران، شماره۱،سال۱۱، مهر۱۳۴۲
سازمان هواشناسی جهانی و هواشناسی ایران، نشریه مخصوص روز هواشناسی، اداره کل هواشناسی، ۱۳۴۲
بررسی اجمالی باران ۱۳ سال اخیر ایران، نشریه مخصوص روز هواشناسی، اداره کل هواشناسی، ۱۳۴۴
ملاحظاتی موقت راجع به تبخیر در ایران، نشریه مخصوص روز هواشناسی، اداره کل هواشناسی، فروردین ۱۳۴۶
هوا، آستانه فضا، سلسله مقالات مندرج در مجله فضا از اسفند ۱۳۴۶
تدریس جغرافیا در آسیا و اقیانوسیه (گزارش کنفرانس یونسک در سنگاپور) زمین و زمان، سال ۹، شماره۱۴، ۱۳۵۱
سیری در سوابق جغرافیا در ایران، گزارش اولین کنگره جغرافیدانان ایران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۲
ملاحظاتی درباره پزشکان ایرانی مقیم آلمان غربی، جامعه نوین، شماره۲، ۱۳۵۳
کاربرد ماهواره ها در بررسیهای جغرافیایی، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، شماره۲، سال۲۲، ۱۳۵۴
وضع امروز جغرافیا در ایران، مجموعه سخنرانیهای چهارمین کنگره جغرافیدانان ایران، دانشگاه مشهد، ۱۳۵۶
آمایش سرزمین به صورت یک منبع طبیعی با نمونه هایی از آسیا، جغرافیا، نشریه انجمن جغرافیدانان ایران، دوره اول، شماره۲، ۱۳۵۶
ملاحظاتی درباره سید محمد فرزان، در کتاب یادی از استاد فرزانه فرزان، اثر ابراهیم صهبا، ۱۳۵۸
آتشفشان سنت هلن، نشریه انجمن جغرافیدانان ایران، دوره اول، شماره۳، بهار۱۳۶۰
برداشتی جغرافیایی از جمعیت مسلمان جهان و پاره ای از مشخصات دموگرافیک آن، مجموعه مقالات سمینار جغرافیایی، جلد اول، به کوشش دکتر محمد حسین پاپلی یزدی، موسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، ۱۳۶۵
ملاحظاتی درباره آلودگی هوا و باران، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، شماره۲، سال اول، ۱۳۶۵
نگرشی مجدد بر سمینار بین المللی جغرافیایی، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، شماره۲، سال اول، ۱۳۶۵
به انگیزه اگر باران به کوهستان نبارد، مجله چیستا، سال۵، شماره۱۰، ۱۳۶۶
هانتینگتون و پارسیان هند، مجله چیستا، سال۴، شماره ۲، ۱۳۶۶
روند تحقیقات جغرافیایی در ایران، پژوهشهای جغرافیایی، شماره۲۵، ۱۳۶۸
نقشه جغرافیا و سیاست، مجله سپهر، شماره۱، ۱۳۶۹
شمه ای از فعالیتهای جغرافیایی سازمان جغرافیا، مجله سپهر، شماره۱، ۱۳۶۹
جغرافیا چیست و چه فایده ای دارد، سری مقالات عامیانه از شماره دوم مجله سپهر
نقشه و انتقال اطلاعات جغرافیایی، گزارش سمینار نقشه در دفاع و سازندگی، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۶۹
گوشه ای از جغرافیای آسیای مرکزی (داستان خشک شدن آرال)، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، شماره۱۷، ۱۳۶۹
نقش نقشه در انتقال اطلاعات، مجله سپهر، شماره۶، ۱۳۶۹
به مناسبت انتشار مجدد علوم زمین، علوم زمینی ، انتشارات دانشگاه شهیدبهشتی، شماره۳، ۱۳۷۰
تحولات نو در جغرافیا، رشد آموزش جغرافیا، سال۷، شماره۲۶، ۱۳۷۰
پیرامون تعاریف جغرافیا، رشد آموزش جغرافیا، سال۸، شماره۲۹، ۱۳۷۱
سرگشتگی در تعاریف، رشد آموزش جغرافیا، سال۹، شماره۳۵، ۱۳۷۱
ملاحظاتی درباره نام جغرافیا، مجله سپهر، دروه دوم، شماره ۶، ۱۳۷۱
ملاحظاتی درباره آموزش جغرافیا در انگلستان، رشد آموزش جغرافیا، سال۸، شماره۳۲، ۱۳۷۱
صدسالگی انجمن جغرافیایی انگلستان، رشد آموزش جغرافیا، سال۸، شماره۳۶، ۱۳۷۲
آب و هوای منطقه جمهوریهای آسیای مرکزی، ویژه نامه مجله سپهر، مجموعه مقالات جغرافیایی درباره کشورهای آسیای مرکزی، ۱۳۷۳
عباس اقبال، دانشمندی که ایران او را نشناخت، مجله کهکشان، شماره۴، ۱۳۷۳
آب و هوای گیلان، فصلی از جلد اول کتاب گیلان از انتشارات گروه پژوهشگران ایران، ۱۳۷۴
معرفی یک سیاحتنامه تاجیکی، جش نامه دکتر ایرج افشار، جلد۲، ۱۳۷۶
مقالات متعدد در هشت جلد اول دایره المعارف بزرگ اسلامی (آب، آذربایجان، ابوظبی، ابوموسی، اردن، اندونزی،...)

انتشارات به زبان انگلیسی:

ملاحظاتی درباره بارانهای تابستان ۵۴، مجله جغرافیا، بوستون، شماره ۶ از جلد ۵۴ (۱۹۵۴)
مقالاتی درباره جغرافیای ایران، دایره المهرف بریتانیا، چاپهای مختلف
آب و هوای ایران، چاپ انجمن جغرافیای مصر، قاهره ۱۳۳۵
آب و هوای ایران، فصلی از تاریخ قدیم ایران کمبریج، ۱۹۶۸
اطلس اقلیمی ایران (فارسی و انگلیسی)، موسسه جغرافیای دانشگاه تهران، ۱۳۴۶
اکولوژی و اقلیم شناسی، انتشارات سازمان هواشناسی جهانی
اقلیم شناسی باستانی ایران، در کتاب جغرافیای تاریخی خاورمیانه، منچستر۱۹۷۴
آمایش زمین به صورت یک منبع طبیعت، گزارش سازمان هواشناسی جهان از سمپوریوم هواشناسی در رابطه با برنامه ریزی شهری و منطقه ای در اشویل کارولینای شمالی امریکا، ۱۹۷۵
سه فصل جغرافیایی، ایرا، عناصر سرنوشت، اثر رولف بتی، چاپ انگلستان، ۱۹۷۶
مقالات متععد در انتشارات فنی سازمان هواشناسی جهانی
مقاله درباره ایران در ۱۲ صفحه در دایره المعارف ملل (ورلد مارک)، جلد۴، چاپ جان وایلی، نیویورک ۱۹۷۶
مطالعه جغرافیایی در خواص جمعیتی امت مسلمان در جهان، جغرافیای جمعیت، انتشارات دانشگاه پنجاب، جلد ۴، شماره های ۱و۲، ۱۹۸۶
ایران (۲۰صفحه)، ورلد مارک انسایکلوپدیا، جلد۴، نیویورک، ۱۹۸۳
تحولات تاریخی مرزهای آذربایجان، مرزهای ایران نو، تأایف پروفسور مک گلن، انتشارات مرکز ژئونولیتکی و مرزهای بین المللی دانشگاه لندن، ۱۹۹۴