اسفنجها (Porifera)
ردهبندی علمی (Taxonomy)
- شاخه (Phylum): Porifera
- ردههای اصلی (Classes):
- Calcarea – اسفنجهای آهکی
- Demospongiae – بزرگترین رده، شامل اسفنجهای اسفنجیندار (بیش از 80٪ گونهها)
- Hexactinellida – اسفنجهای شیشهای با اسکلت سیلیسی
- نمونه راستهها (Orders):
- Calcarea → Clathrinida ، Leucosolenida
- Demospongiae → Spongillida ، Dictyoceratida ، Poecilosclerida
- Hexactinellida → Lyssacinosida ، Sceptrulophora
- خانواده (Families):
بهدلیل تنوع بسیار زیاد، تنها چند نمونهی رایج در موزهها ذکر میشود:
- Spongillidae (اسفنجهای آب شیرین – در رده Demospongiae)
- Spongiidae (اسفنجهای طبیعی قابل استفاده)
- Aplysinidae
- Euplectellidae (در اسفنجهای شیشهای)
اسفنجها (شاخه Porifera) گروهی از ابتداییترین جانوران چندسلولی هستند که دارای بدنی متخلخل و شبکهای گسترده از کانالها و حفرهها میباشند. این ساختار امکان عبور مداوم آب از بدن و انجام فرایندهای تغذیه، تنفس و دفع را فراهم میسازد. اسفنجها بیشتر دریازیاند و معمولاً به صورت چسبیده به بستر دریا زندگی میکنند و تحرک ندارند.
ویژگیهای ساختاری
بدن اسفنجها فاقد بافت و اندام حقیقی است و بهجای آن از لایهای خارجی، لایهای داخلی همراه با سلولهای یقهدار (کوانوسیتها) و مادهٔ میانی (مزوئیل) تشکیل شده است. اسکلت داخلی آنها از اسپیکولهای آهکی یا سیلیسی و یا الیاف پروتئینی اسپونژین ساخته میشود. این ساختارها موجب استحکام بدن و تفاوت اسفنجها در سه رده اصلی Calcarea، Demospongiae و Hexactinellida میشود.
تغذیه و نقش اکولوژیکی
اسفنجها فیلترخوار هستند؛ آب از طریق منافذ کوچک وارد بدن شده، درون کانالها جریان مییابد و ذرات آلی، باکتریها و پلانکتونها توسط سلولهای داخلی جذب میگردد. به همین دلیل، اسفنجها نقشی کلیدی در پاکسازی آب و حفظ تعادل اکوسیستمهای دریایی دارند.
تولیدمثل
اسفنجها به دو روش تولیدمثل میکنند:
- غیرجنسی از طریق جوانهزنی یا تجزیهی بخشی از بدن
- جنسی که اغلب در آن اسفنجها هرمافرودیتاند و گامت نر و ماده را در زمانهای متفاوت تولید میکنند
اهمیت علمی
- از قدیمیترین شاخههای جانوری و مهم برای پژوهشهای تکاملی
- دارای ترکیبات زیستفعال مؤثر در داروسازی و زیستفناوری
- پایدارکننده محیطهای دریایی و فعال در چرخههای زیستی آب
سروش