مرجانها (Corals)
۱. ردهبندی علمی مرجانها (Scientific Classification of Corals)
مرجانها گروه متنوعی از جانوران دریایی هستند که در شاخه کیسهتنان (Cnidaria) قرار میگیرند. این شاخه شامل جانورانی مانند عروس دریایی، شقایق دریایی و هیدرا نیز میشود. ویژگی اصلی کیسهتنان داشتن سلولهای گزنده (cnidocytes) است که برای شکار و دفاع استفاده میشود.
ردهبندی دقیقتر مرجانها به شرح زیر است:
- فرورده (Infrakingdom): Bilateria (جانورانی با تقارن دوطرفه)
- شاخه (Phylum): Cnidaria (کیسهتنان)
- رده (Class): Anthozoa (زنبقهای دریایی یا گلستارهها)
رده Anthozoa خود به سه زیررده تقسیم میشود که دو مورد از آنها شامل مرجانها هستند:
- زیررده Hexacorallia (یا Zoantharia): این زیررده شامل مرجانهای "شششاخ" است که معمولاً دارای تقارن ششتایی هستند. این گروه شامل مرجانهای سنگی (Stony Corals) که سازنده صخرههای مرجانی هستند و همچنین شقایقهای دریایی میشود.
- زیررده Octocorallia (یا Alcyonaria): این زیررده شامل مرجانهای "هشتشاخ" است که تقارن هشتتایی دارند و معمولاً دارای ساقههای نرم و پر مانند هستند. این گروه شامل مرجانهای نرم (Soft Corals)، مرجانهای پر مانند (Sea Fans) و مرجانهای قلمی (Sea Pens) میشود.
نکته: زیررده سوم، Ceriantharia، شامل کرمهای لولهای دریایی است که ارتباط نزدیکی با شقایقهای دریایی دارند.
۲. انواع دستهبندی مرجانها (Types of Corals)
مرجانها را میتوان به دو دسته اصلی بر اساس ساختار اسکلتی و روش زندگی تقسیم کرد:
الف) مرجانهای سنگی (Stony Corals / Hard Corals):
- نام علمی: زیررده Hexacorallia (به ویژه راسته Scleractinia)
- ویژگیها: این مرجانها اسکلت خارجی سختی از جنس کربنات کلسیم (CaCO₃) ترشح میکنند. این اسکلتها در طول زمان روی هم انباشته شده و صخرههای مرجانی (Coral Reefs) را تشکیل میدهند که یکی از متنوعترین و حیاتیترین اکوسیستمهای کره زمین هستند. هر مرجان منفرد (polyp) دارای یک ساختار فنجانی شکل به نام "کالیس" (calice) است که بدنش را در بر میگیرد.
- مثالها: مرجان مغزی (Brain Coral)، مرجان شاخ گوزنی (Staghorn Coral)، مرجان آتشین (Fire Coral - که سمی است).
- همزیستی: بیشتر مرجانهای سنگی دارای جلبکهای همزیست تکسلولی به نام زوزانتلا (Zooxanthellae) در بافتهای خود هستند. این جلبکها از طریق فتوسنتز انرژی تولید میکنند و بخشی از آن را به مرجان میدهند، در حالی که مرجان محیط امن و مواد مغذی لازم را برای جلبک فراهم میکند. این همزیستی عامل اصلی رنگارنگی و رشد سریع مرجانهاست.
ب) مرجانهای نرم (Soft Corals):
- نام علمی: زیررده Octocorallia
- ویژگیها: این مرجانها فاقد اسکلت خارجی کربنات کلسیمی سخت و یکپارچه هستند. در عوض، اسکلت آنها از استئوکلیتهای (sclerites) کوچک کربنات کلسیمی که در بافت نرم بدن پراکندهاند، و همچنین از یک محور مرکزی (در برخی گونهها) تشکیل شده است. این باعث میشود که بدنشان انعطافپذیرتر باشد و در جریان آب تکان بخورند.
- ظاهر: اغلب شبیه گیاهان یا پرهای دریایی هستند و ساختارهای ستونی، شاخهای یا بادبزنی دارند.
- مثالها: مرجانهای نرم (مانند انواع Alcyoniidae)، مرجانهای بادبزنی دریایی (Gorgonians / Sea Fans)، مرجانهای قلمی (Sea Pens).
- همزیستی: برخی از مرجانهای نرم نیز با زوزانتلا همزیستی دارند، اما بسیاری از آنها فاقد این جلبکها بوده و غذای خود را مستقیماً از فیلتر کردن پلانکتونها از آب تأمین میکنند.
۳. توضیحات تخصصی (Technical Descriptions)
- شکل بدنی و ساختار (Polyp Structure):
- بدن اصلی مرجانها، پولیپ (polyp) نام دارد که شکلی کیسهمانند دارد. در یک انتهای کیسه، دهان و در اطراف آن بازوهایی به نام شاخک (tentacles) قرار دارند.
- شاخکها مجهز به سلولهای گزنده نئوماتوسیت (nematocyte) هستند که حاوی نئوماتوسیست (nematocyst) میباشند. این کیسهها با فشار اسمزی پر شده و حاوی رشتههای قلابمانند یا لولهای سمی هستند که برای فلج کردن طعمه (مانند پلانکتونهای کوچک) و دفاع استفاده میشوند.
- داخل کیسه بدن (gastric cavity) وجود دارد که هم محل هضم غذا و هم محل دفع مواد زائد است.
- در مرجانهای سنگی، پایه پولیپ مادهای سخت از کربنات کلسیم ترشح میکند که صفحه پایه (basal plate) نامیده میشود و به بستری که مرجان روی آن قرار دارد، میچسبد. لبههای بالایی این صفحه، کالیس (calice) را تشکیل میدهند. دیوارههای عمودی داخل کالیس سپتا (septa) نام دارند.
- تغذیه (Nutrition):
- مرجانها هتروتروف (heterotrophs) هستند، یعنی غذای خود را از منابع خارجی دریافت میکنند.
- شکار: از طریق شاخکهایشان پلانکتونها، موجودات کوچک دریایی و مواد آلی معلق در آب را به دام میاندازند.
- همزیستی با زوزانتلا: همانطور که گفته شد، بخش بزرگی از انرژی مورد نیاز بسیاری از مرجانها (به ویژه مرجانهای سنگی سازنده صخره) از فتوسنتز جلبکهای همزیست تأمین میشود. این جلبکها میتوانند تا ۹۰٪ انرژی مورد نیاز مرجان را فراهم کنند.
- جذب مواد معدنی: مرجانها همچنین مواد مغذی مورد نیاز خود را مستقیماً از آب اطراف جذب میکنند.
- رشد و تشکیل صخرههای مرجانی (Growth and Reef Formation):
- مرجانهای سنگی با ترشح مداوم کربنات کلسیم، اسکلت خود را گسترش میدهند.
- کلونیهای مرجانی در طول هزاران سال به صورت لایهلایه رشد کرده و ساختارهای عظیم صخرههای مرجانی را در مناطق گرمسیری و نیمهگرمسیری اقیانوسها تشکیل میدهند. این صخرهها زیستگاه گونههای بیشماری از ماهیان، بیمهرگان و گیاهان دریایی هستند و تنوع زیستی فوقالعادهای دارند.
- تهدیدات و بحران سفید شدن مرجانها (Threats and Coral Bleaching):
- مرجانها به شدت به شرایط محیطی پایدار حساس هستند.
- افزایش دمای آب دریا: مهمترین تهدید است. بالا رفتن دما باعث استرس در مرجان شده و همزیستی با زوزانتلا را مختل میکند. مرجانها در این حالت، جلبکها را دفع کرده و رنگ خود را از دست میدهند که به آن سفید شدن مرجان (Coral Bleaching) میگویند. اگر دما به حالت عادی بازنگردد، مرجان گرسنه مانده و میمیرد.
- اسیدی شدن اقیانوسها: جذب بیش از حد دیاکسید کربن توسط آب دریا، pH آن را کاهش داده و محیط را اسیدیتر میکند. این امر ساخت اسکلت کربنات کلسیمی را برای مرجانها دشوارتر میسازد.
- آلودگی: ورود مواد شیمیایی، رسوبات و مواد مغذی اضافی (مانند نیتروژن و فسفر) از فعالیتهای انسانی میتواند به مرجانها آسیب برساند.
- صید بیرویه و تخریب زیستگاه: صید با روشهای مخرب و تخریب صخرههای مرجانی، به اکوسیستم آسیب میزند.
سروش